‘Het komt me voor als een burgeroorlog in het allereerste stadium’ - Tamarah Benima
‘Betaalde vakantie? Een mensenrecht?’
Wijsheid, moed, rechtvaardigheid, matigheid, geduld, eerlijkheid, integriteit, betrouwbaarheid, vriendelijkheid, nederigheid, vergevingsgezindheid, dankbaarheid, compassie, verantwoordelijkheid, doorzettingsvermogen, loyaliteit, vrijgevigheid, respect, nieuwsgierigheid, medemenselijkheid, creativiteit, nieuwsgierigheid, oordeelsvermogen, geloof, leergierigheid, dapperheid, hoop, bescheidenheid, fairness, waarheidslievendheid, welwillendheid, onbaatzuchtigheid, zelfbeheersing, humor, voorzichtigheid, waardering voor schoonheid, inlevingsvermogen, eerbied, ontzag, trouw, oprechtheid, discipline, volharding, veerkracht, flexibiliteit, aanpassingsvermogen, kalmte, onpartijdigheid, behulpzaamheid, tact, discretie, rationaliteit, eerbaarheid, fatsoen, plichtsbesef, gewetensvolheid, vreugde, devotie, waakzaamheid, edelmoedigheid. Dit is een lijst van deugden.
Je zou het niet denken, maar de lijst is onvolledig. Overigens, het woord ‘deugd’ is, vrees ik, nogal ouderwets. Vraag een willekeurige jongere wat een ‘deugd’ is, hoever zou deze mens-in-wording komen? Een moderner woord is ‘karaktersterkte’. Dat woord verwijst naar de mogelijkheid om het karakter te trainen. Droombeeld: dat in elke fitnessruimte waar spieren, hart en longen sterker worden gemaakt, een lijst hangt met de karaktersterkten waaraan men kan werken. Zo gek is dat trouwens niet. Plato, de filosoof die veel op had met deugden, kreeg zijn bijnaam ‘de breedgeschouderde’ (dat is wat ‘plato’ betekent) waarschijnlijk van zijn worstelleraar.
Er zijn vele andere verklaringen voor de constante stroom aan vechtpartijen, aanrandingen, verkrachtingen, bomaanslagen, messteekincidenten, schijnbaar willekeurige moorden, inbreuken op sociale regels, stelen door gratis rijden in het OV, lastigvallen van medereizigers, stelen in winkels, naar het leven staan van winkeliers, onvoorstelbare hoeveelheid straatvuil in de grote steden (Amsterdam is inmiddels berucht), pesten, in elkaar slaan van jongeren en ouderen, straffeloos doodrijden van een kind, negeren van de verkeersregels met gevaar voor eigen leven en dat van anderen, belagen van ambulancepersoneel, tergen van politieagenten, afsteken van vuurwerk, vandalisme bij demonstraties, geluidsoverlast na winnen of verliezen van wedstrijden, neerhalen van pride-vlaggen, lastigvallen van homo’s, lesbiennes en transgenders, in de fik steken van auto’s, vernielen van trams, intimideren van Joden en Christenen, lastigvallen van strandgangers, dreigen met wapens, antisemitische spreekkoren, vernielingen in de openbare ruimte, en zo verder.
En nu dan iemand die zijn wapen leegschiet op een woning terwijl dichtbij kinderen spelen in de speeltuin, en een caféganger die een andere caféganger bewusteloos slaat. Misschien zie ik spoken, maar alles bij elkaar opgeteld, komt het me voor als een burgeroorlog in het allereerste stadium. In de betekenis waarop de Canadese professor David Betz daarover spreekt.
Dat is niet ‘oorlog’ zoals we dat gewend zijn: legers tegenover elkaar. Maar het uitvallen van nu eens de elektriciteit, of het water, of onderbrekingen in de voedseltoevoer, of vechtpartijen tussen bevolkingsgroepen, verlies van gezag voor de autoriteiten, het onvermogen om de rust en de wet te handhaven door de overheid, het uit elkaar vallen van de sociale cohesie. Echt burgeroorlog is er niet in ons land. Maar de vele incidenten zijn niet uitsluitend ‘incidenten’. Althans, niet in mijn ogen, en niet als je ze alle samen in een groter geheel zet.
Er zijn, zoals eerder gezegd, vele verklaringen voor die hausse aan onaangename en vaak gewelddadige incidenten: politieke, sociaal-economische, religieuze, sociologische, psychologische. Wat vaak ook naar voren wordt gebracht, is dat tegenover rechten plichten staan en dat mensen moeten worden doordrongen van de plichten.
Een verklaring die echter zelden ter sprake komt, is het gebrek aan opvoeding in deugden. Er wordt wel geklaagd over ‘gebrek aan opvoeding’ en ‘gebrek aan onderwijs’, maar niet specifiek. Wat zouden kinderen en jongeren mee moeten krijgen, zodat zij zich als tieners, jong volwassenen en zelfs als volwassenen fatsoenlijk gedragen? De deugden!
Wat mensen – van jong tot oud – wel meekrijgen is dat iedereen – van jong tot oud – aanspraak kan maken op van alles en nog wat. Pak de lijst van mensenrechten van de Verenigde Naties er maar bij. En dan niet al die zaken die terecht juridisch verankerd moeten zijn zoals: geen mens mag worden gediscrimineerd, zondermeer als verdachte aangemerkt, tot slaaf gemaakt, worden uitgebuit, worden gefolterd of onmenselijk behandeld, willekeurig gearresteerd, vastgezet of verbannen, de mond gesnoerd, vervolgd, tot een huwelijk gedwongen en zo verder. Daartegen kan niemand bezwaar maken. Evenmin als tegen gelijke behandeling voor de wet.
‘Betaalde vakantie? Een mensenrecht?’
Maar wat te denken van al die andere zaken waarop ieder mens volgens de wereldgemeenschap kennelijk aanspraak kan maken. Zoals (in willekeurige volgorde en beslist niet uitputtend) leven, vrijheid, veiligheid, sociale zekerheid, arbeid, vrije beroepskeuze, eerlijke arbeidsvoorwaarden, onderwijs, voedsel, kleding, huisvesting, gezondheidszorg, sociale voorzieningen, eigendom, rust, vrije tijd, betaalde vakantie. Betaalde vakantie? Een mensenrecht? Ja. Het heeft, en niet alleen bij wijze van spreken, hetzelfde mensenrechtengewicht als vrijheid van meningsuiting of vrijheid om een land te verlaten (en er naar terug te keren).
Met alle gepiep en geknerp over ‘de’ democratie die gevaar loopt, is deze vorm van democratisering opmerkelijk goed gelukt: de uitstrooiing van mensenrechten over elke individuele aardbewoner. Dankzij de consumptiemaatschappij en ten behoeve van het in stand houden van de consumptiemaatschappij, moet erbij worden gezegd.
We zijn verworden tot verwende kinderen die menen overal recht op te hebben, maar er verder geen seconde over piekeren om karaktersterkten te ontwikkelen. Deugden? Als ik mijn zin niet krijg, gedraag ik me als een drie-jarige met een woedestuip of als een tiener die weigert naar welke vorm van gezag dan ook te luisteren. Dat alles onder het motto: ‘Ik bepaal zelf wel hoe ik me wil gedragen en wat goed is voor mij’
Nee, dus. Een samenleving blijft alleen leefbaar als mensen bereid zijn om te handelen naar de inzichten die wijze en fatsoenlijke mensen door de eeuwen heen hebben verzameld.
Misschien zie ik voor mijn ogen een burgeroorlog ontstaan, of misschien niet. Maar wat ook de redenen mogen zijn voor de hausse aan ellendige ‘incidenten’, ieder van die onverlaten die zich schuldig maken aan ontoelaatbaar gedrag - of het om vandalisme bij demonstraties, of steekpartijen uit drift, om het belagen van ambulancepersoneel of het bewusteloos slaan van een caféganger gaat - moet duidelijk gemaakt worden dat de rechten waarmee zij dat criminele gedrag legitimeren, niet bestaan.
Ze kunnen nergens aanspraak op maken, omdat wat de Verenigde Naties ook heeft besloten, mensenrechten zoals ‘sociale zekerheid’ en ‘authenticiteit’ geen onaantastbare ‘van God gegeven’ rechten zijn, maar sociale afspraken, die door samenlevers zelf moeten worden gehandhaafd. Opdat samenleven überhaupt mogelijk is.
Het bestaan van de mens is onzeker, het kan ieder moment op zijn kop worden gezet. Wat men van andere mensen kan verlangen, is dat zij zich fatsoenlijk gedragen. Wat men zelf kan inzetten tegen bestaansonzekerheid is karakter. Het echte gereedschap in het leven zijn al die karaktersterkten waarmee ik dit betoog ben begonnen. Die moet men trainen en die moet men onderwijzen.
Het trainen van incasseringsvermogen en geduld, van welwillendheid en voorkomendheid is belangrijker dan het oefenen van spieren, hart en longen. Want daarzonder zou het wel eens echt burgeroorlog kunnen worden (of al zijn).
Wilt u Nijmans Nieuwsbriefje helpen groeien zonder doorlopend abonnement? Een vrijblijvende donatie is ook welkom!
Wat 'deugt' of wat 'fatsoenlijk' is vind ik een persoonlijke opvatting. (bijvoorbeeld: Een grote mond hebben vind ik geen probleem. Mensen fysiek lastigvallen wel.) In veruit de meeste culturen op de aarde wordt daar ook heel anders over gedacht dan in het westen. Maar de (onze, dus) wet moet wel gehandhaafd worden en daar schiet het tekort in dit land.
In mijn werkzame leven als docent heb ik ooit eens een cursus karaktervorming gevolgd, alle deugden die jij beschrijft kun je dus trainen in de les samen met je leerlingen. Het was een leuke leerzame cursus voor ons als docenten en hopelijk hebben we daar ook wat aan aan meegeven aan onze leerlingen.
Het zou ons helpen in deze gepolariseerde samenleving als dit soort trainingen weer in gebruik zouden komen, ook voor de ouders.
In ieder geval zou het kunnen leiden tot iets van hoop voor de toekomst.