Zo kregen de Drie van Corona samen de rest eronder - Renske Leijten
‘Samen tegen de rest’, appte Rutte
Met voetbalwedstrijden laat op de avond en in de nachten, en de parlementaire enquête corona overdag heeft onze tv overuren gedraaid. De evaluatie van allerhande FIFA-capriolen op het WK zal vast nog komen, die van de parlementaire enquête las ik al in de T. en de V. Het is interessant wat ingewijden oppikken uit de verhoren met getuigen. Waar de Volkskrant niets nieuws onder zon zag, somde de Telegraaf wat observaties op. Of je nu zat te kijken of luisteren, wat zeker opvalt is hoe drie mannen erg veel genoemd worden: Mark Rutte, Hugo de Jonge en Ferd Grapperhaus. Rutte bevestigde dit zelf ook in een appje aan De Jonge. Hij bedankte hem voor de samenwerking ‘met Ferd tegen de rest’, was zijn evaluatie. De Drie van de Corona, zeg maar.
Of er veel mensen zijn die de enquête intensief volgen, is zeer de vraag. Volgers zijn voornamelijk ingewijden. Van de ene kant, of het andere perspectief. En dan bedoel ik zij die vinden dat achteraf kritiek veel te makkelijk is, en zij die vinden dat ze gelijk krijgen. Zeker door de zich met zekerheid aftekenende conclusie dat er voor tegengeluid maar weinig ruimte was.
Of het nu artsen waren die anders dachten, door de kinderombudsman die zich een roepende in de woestijn voelde en zelfs door ambtenaren die als rol hadden ‘tegen te denken’. Ja, een ander geluid was er wel, legde Mona Keijzer uit, maar er werd niets mee gedaan. Rutte zelf bleef maar benadrukken dat hij tegengeluiden graag wil, maar ernaar luisteren - dat gebeurde overduidelijk niet.
“Alleen samen krijgen we corona onder controle”, was de leus in de coronajaren. Samen naar de vaccinatie- en teststraat. Tegelijkertijd was het zoveel mogelijk afstand houden. Geen grote groepen. We werden beperkt in het samenleven. Ook viel het ‘samen’ weg zodra iemand er anders over dacht. Ik kan me goed herinneren hoe het woord ‘wappie’ opkwam en te pas en te onpas gebruikt werd als mensen ergens anders over dachten dan hetgeen dat ‘samen’ bepleitte.
Bevelen die geen bevel mochten heten
Ondanks alle begrip voor het beleid in de eerste fase, toen het land en de wereld halverwege maart op slot ging, blijkt heel duidelijk dat het vasthouden aan de maatregelen van die eerste fase op z’n zachtst gezegd als tunnelvisie moet worden gezien. Deze heldere lijn uit de verhoren is een vaststelling die onderstreept wordt door het vasthouden aan de crisismodus onder leiding van de NCTV. Die dienstbaar alles ambtelijk regelde, maar wel zo strak dat tegengeluid gemakkelijk weg te schamperen was. “Wij maken ons in ieder geval wel zorgen om ánderen”, hoorde je vaak vallen.
Uit de vele verhoren is te concluderen dat de Drie van Corona de modellen en adviezen van RIVM en OMT gebruikten om hun keuzes door te drukken en zich te verstoppen voor de politieke keuze die ze wel degelijk namen. Eventueel verzet van burgemeesters (en andere ministers) werd gebroken door nóg een advies te vragen aan het OMT.
Het moest maar duidelijk en stevig zijn, zo was de boodschap van Grapperhaus aan Van Dissel. Dit moest absoluut niet opgevat worden als een bevel, beweerde hij. Maar hij liet wel even aan De Jonge weten dat hij er zo in zat en die zou in zijn contacten de boodschap nog een keer herhalen. Ze deden het overigens wel samen! In het verhoor van Rutte werd zijn appje aan De Jonge voorgelezen. Met de opmerking ‘samen met Ferd tegen de rest’.
‘Hoeder van de rechtsstaat’ weigert te antwoorden
Ieder verhoor leverde headlines op, emotionele uitspraken of oproepen aan de commissie. Zoal van Khadija Arib, die zei dat de enquête ook om waarheidsvinding moet gaan. Reken maar dat de commissie de antwoorden op vele (zo niet alle) vragen al kent. Het meest interessante is de confrontatie met de feiten. Maar dan hapert het geheugen ineens heel vaak, of speelt de emotie op. “U moet antwoorden”, zei Songül Mutluer (Pro) tegen Grapperhaus. Hij wilde niet zeggen welke ministers voor de avondklok waren. Hij kon toch niet onder ede uit de ministerraad klappen, verzuchtte hij meermaals.
Maar inmiddels wisten de kijkers al dat de ministerraad enkel afstempelde wat eerder was voorgekookt in het Catshuis, het veiligheidsberaad, in Torentjes-overleggen. En daar zat-ie dan, de voormalig minister van Justitie, hoeder van de rechtsstaat, te weigeren om antwoord te geven. Ontluisterend.
Net zo stil was ik na het verhoor van de andere twee van de Drie van Corona. Rutte gaf wel antwoorden maar kwam nergens met reflectie. Hij beriep zich meermaals op de onzekerheden van die tijd, maar reflecteerde totaal niet op de door hem, De Jonge en Grapperhaus gecreëerde mist rond politieke besluiten. Als modellen het zeggen en als de besluiten ordentelijk zijn genomen, dan is er blijkbaar geen vuiltje aan de lucht.
‘Van deur tot deur, van arm tot arm’
Na het verhoor van De Jonge was het goed om even te mogen pauzeren (de commissie gaat pas eind augustus weer verder). De Jonge had toch zo’n last gehad van desinformatie! Hij schaarde daar, gezien zijn antwoorden, alles onder wat het beleid onwelgevallig was. Dat zijn uitspraak, dat ze ‘van deur tot deur en arm tot arm zouden gaan’ veel mensen angstig zou hebben gemaakt, dat wuifde hij weg de logica dat dit kwam door ‘desinformatie van wappies’. Het was misschien een stevige uitspraak, erkende hij wel, maar wat verwacht je dan van een minister van VWS?
Veel vuurwerk kwam er niet in de verhoren, maar fascinerend is het om te zien hoe een ambtelijke logica van besluitvorming niet de gevolgen goed kan meewegen. Zo werkt het nu eenmaal: als er maar een stevig genoeg advies ligt, dan voeren we de avondklok in. Want dan maakt de onderbouwing het besluit onomstreden, terwijl iedereen toch kan zeggen dat ze het liever niet gedaan hadden.
Hoe werkt dat toch? Die afstand creëren tussen het besluit en de gevolgen. Het verschuilen achter een advies om een zeer vergaand politiek besluit te nemen?
Een beleid van politici die angst kunnen mennen
Het wordt helder dat voor het nemen van de besluiten niet alleen een ambtelijke werkelijkheid van modellen en adviezen nodig was, maar ook angst. Om zelf ziek te worden en mogelijk te overlijden, angst voor volle IC’s en voor overbelasting in de zorg. Ook herken ik persoonlijk de angst om een kwetsbare andere te besmetten.
De meer praktische getuigen, zij die in de praktijk de nare kanten van het beperkende beleid zagen, kwamen met allerhande oplossingen die minder ver gingen dan opnieuw de scholen sluiten of een avondklok invoeren. Maar ze kwamen er niet doorheen.
De bureaucratie won het, omdat er politici zaten die de angst konden mennen. En die in de slipstream van de angst iedereen die anders dacht over de angst, konden wegzetten als onverantwoordelijk, onwetenschappelijk en - uiteindelijk - als wappies en complotdenkers.
Van deze extreem ongezonde dynamiek moeten we vooral leren. Want als politici het volk gaan verdelen, krijgen ze ruim baan voor besluiten die ze achteraf blijven goedpraten. Zo kregen de Drie van Corona samen de rest eronder.
Bent u al bekend met ons concept? Een kleine afdrachtsregeling in de vorm van een abonnement houdt NN vrij, onafhankelijk, breed en kritisch:
Mooi stuk, maar wel compleet belachelijk dat de 3 niet met meer doortastigheid worden gedwongen tot antwoorden of juridisch aangepakt omdat ze onder ede niet de waarheid spreken of dingen weglaten, door ineens geheugen problemen. Want als ze echt geheugen problemen hadden gehad zouden ze eigenlijk ook niet hun hoge functies moeten uitvoeren die ze nu hebben.