Renske Leijten - De overvolle la van ongewenste inzichten

Gunstige rapporten halen het nieuws, kritiek smoort in stilte

Tweewekelijks Renske Leijten lezen? Laat hier uw mailadres achter:

Nederland is een land van regels, subsidies, lobbygroepen en rapporten. Regels die soms logisch lijken maar onverklaarbaar uitpakken. Subsidies die goedbedoeld zijn maar te vaak terecht komen waar ze nu net niet nodig zijn. Lobby, die op handige wijze zowel de politieke agenda als de maatschappelijke discussie bepaalt. En rapporten dus.

In ons land wordt verschillend gedacht over zaken van maatschappelijk belang. Door je breed te informeren over inzichten en hoe belangen met elkaar botsen, is beter te begrijpen waarom voor de ene oplossing wordt gekozen en hoe die oplossing belangen in- of uitsluit. Rapporten vergroten onze kennis over een onderwerp, geven ons inzicht en laten ons wellicht van mening veranderen.

Rapporten zijn er niet alleen voor onze kennis, ze vragen aandacht en vergroten urgentie voor een onderwerp. Hoe hoger iets op de agenda komt, hoe meer interesse van de politiek en de mogelijkheid dat ergens verandering in komt. Er zijn vele rapporten die proberen de publieke opinie te bestormen, te plooien naar een gunstig gemoed.

Maar we weten ook: papier is geduldig. Hoe doorwrocht een rapport ook is, de kans dat het in de overvolle lade der ongewenste inzichten verdwijnt, is altijd aanwezig. Nu wordt geformeerd maar ook straks als u politici hoort zeggen ‘dat dit nu eenmaal niet anders kan’, is het zaak eens goed te kijken in die lade. En de vraag te stellen: hoe lang laten we nog toe dat zinvolle adviezen en rapporten in de overvolle la der ongewenste inzichten worden begraven?

Er wordt druk geformeerd in Den Haag en er gaat een kabinet komen. Sneller dan ook de scepticus in mijzelf had verwacht. De vorm is inmiddels bekend en daar is al menig talkshow en politieke beschouwing aan gewijd. Gaan ze het redden? Zijn ze lenig genoeg voor compromissen? (Voor mensen die visualiseren is een zin als deze een crime…) Gaat de oppositie zich wel constructief opstellen – met steevast retoriek over ‘in het landsbelang’ erachter?

Rapporten als leidraad - als het tenminste zo uitkomt

Deze duidingen over de vorm zijn heel nuttig om ons en de publieke opinie in een bepaalde stemming te krijgen. Het land wil immers een stabiel kabinet en is daar na drie verkiezingen in vijf jaar ook zeker aan toe. De stemming is inmiddels, dat wie hier niet constructief aan meewerkt, als het probleem wordt gezien. Alleen gaat politiek niet om de vorm. Uiteindelijk gaat het om de inhoud, om de plannen, om de verdeling van ‘de pijn’. Politiek gaat om de vraag: wat zijn precies de (grootste) problemen en hoe kunnen die aangepakt en opgelost worden. Omdat politici geen alwetenden zijn, gebruiken ze daarvoor rapporten…

Aan de hand van drie onlangs verschenen rapporten een analyse:

In oktober presenteerde De Nieuwe Denktank een rapport over verbeteringen in de gezondheidszorg met de titel ‘Van cijfers naar mensen’. Om de kans op nieuwswaarde te verhogen, was de presentatie in Nieuwspoort en werd het rapport overhandigd aan demissionair staatssecretaris Nicki Pouw-Verweij (BBB). Nieuws over dit rapport heb ik niet gezien en discussie over hoe de gezondheidszorg beter kan, heb ik nauwelijks gehoord tijdens de verkiezingen – los van wat specifieke zorgdebatten. Het ging over kosten voor de Rijksbegroting maar hoe het stelsel anders kan, waardoor zorgverleners en patiënten betere uitkomsten krijgen? Ik heb het gemist.

Het rapport van De Nieuwe Denktank is bij het verschijnen al in de lade der ongewenste inzichten beland en zal door het gebrek aan publiek debat nooit op tafel komen te liggen. Tel daarbij op dat de partijen van het minderheidskabinet twintig jaar geleden met zijn drieën (toen nog een meerderheidskabinet) het huidige zorgstelsel invoerden, en je weet dat het rapport geen kans van slagen heeft om als inzicht uit de lade te worden opgevist.

Spijtig, want dagelijks worden we zowel in het nieuws geconfronteerd met de steeds meer vastlopende gezondheidszorg. Er zijn heel veel perspectieven die nu niet meedoen in het publieke debat, omdat er ‘dat kan niet’ wordt gezegd.

Een ander rapport. Vorige week presenteerden de Nationale Ombudsman, de Raad van State en de Algemene Rekenkamer een notitie over een beter functionerende overheid: de realistische overheid. De voormannen van deze Hoge Colleges van Staat mochten hun gedachten over de betere overheid op televisie toelichten bij Buitenhof. Vijf jaar na de val van Rutte III over het toeslagenschandaal zetten zij daarmee opnieuw de noodzaak voor een beter functionerende overheid op de agenda.

Best nuttig, want de boodschap van de Nationale Ombudsman (uit juni 2025) dat er veel onbehoorlijk bestuur is bij overheden, was alweer behoorlijk weggezakt in de publieke opinie.

Deze notitie zal bij de formerende partijen op tafel liggen, al was het maar omdat een gezamenlijke oproep van drie Hoge Colleges van Staat niet te snel in de lade der ongewenste inzichten mag belanden. Toch lag die lade al vol met zinvolle inzichten voor een beter functionerende overheid. Van de Ombudsman, wetenschappelijke instituten en van Parlementaire Enquêtecommissies.

Of er ook daadwerkelijk iets uit zal worden overgenomen van die inzichten, is zeer de vraag. Want juist ja: precies de drie formerende partijen waren onderdeel van het afgetreden kabinet Rutte III. En na de schaamteloze terugkeer als Rutte IV ook verantwoordelijk voor de nog veel schaamtelozere en brute herstelregeling voor het toeslagenschandaal. Of de partijen van het komende minderheidskabinet iets gaan doen voor een beter functionerende overheid? Vergeef me mijn cynisme op dit vlak…

Politicus die zegt dat iets niet kan, zegt vooral dat ie iets niet wil

Dan tot slot: een rapport dat zeker hoog op de agenda staat. Het is het rapport van de commissie Wennink, over het verdienvermogen van het Nederlandse groot- en internationaal bedrijfsleven. Een rapport en advies waarom actief gevraagd was door de politiek, met inzichten en oplossingen die al breed draagvlak hadden bij vorige kabinetten. Over subsidies voor grote bedrijven om ‘te verduurzamen’ en belastingverlaging om ze in Nederland te houden. Vermindering van regels om het produceren en het aantrekken van arbeidskrachten makkelijker te maken.

Dat zijn allemaal zaken waarvoor in politiek Den Haag al fikse meerderheden bestaan – al jaren overigens. Maar het rapport Wennink onderstreepte bij velen maar weer eens de noodzaak daarvan (cynische modus uit…). Ondanks dat er veel kritiek is gekomen op de cijfers en wetenschappelijke onderbouwing van het rapport, zal het werk van Peter Wennink veel aangehaald worden ter onderbouwing van het beleid van het nieuwe minderheidskabinet. Mark my words.

Politici zijn geen allesweters en dat zijn de verslaggevers in Den Haag ook niet. Veel gaat om het spel, de onderhandeling, de ruzie, om wie er schreeuwde en wie er won of verloor. Zaak is altijd oog op de inhoud te houden, wát is er besloten en met welke adviezen. En welke inzichten worden (en blijven) diep begraven in de lade, ook al zíjn ze er wel?

Het wordt spannend met de komende regering, niet omdat die als minderheidskabinet in waterige compromissen belandt met oppositiepartijen, maar vooral of ze hun besluiten zullen nemen op basis van inhoud. Vergeet niet: de politicus die zegt dat iets niet kan, die zegt vooral dat ie iets niet wil. Want er is altijd wel een rapport te vinden dat zegt dat het wél kan.

---

U kunt uw notificaties voor de verschillende auteurs, podcasts en rubrieken van Nijmans Nieuwsbriefje beheren via uw accountpagina. U kunt de missie van NN om vrije stemmen te laten klinken, hier ondersteunen.

Renske Leijten - Uit de comfortzone