Renske Leijten - Weten hoe iets werkt, is iets anders dan de uitkomst kennen
Slagvaardig en doelgericht zijn verschillende grootheden
Polarisatie is zoooo 2025. Redelijkheid de nieuwe rebellie. NN steekt de Rubicon over én de hand uit, dus kunt u hier tweewekelijks de inbreng en inhoud Renske Leijten lezen. Omdat er nooit één waarheid of inzicht is, en een CV vol serieuze ervaring echt wel telt…
Ophef voor inhoud. Zo zien mensen politiek Den Haag. Vaak terecht, maar ook onterecht. Vergis je niet, er wordt kneiterveel inhoudelijk werk verzet. Er gebeurt in de Tweede Kamer en op ministeries veel en veel meer dan wij als burgers te zien krijgen of goed kunnen volgen. Het is wel taai, die inhoud. Het binnenwerk van de Kamer, met al zijn procedures, begrotingscycli en techniek is maar moeilijk te doorgronden. Om eerlijk te zijn, ik had politieke proces als Kamerlid ook pas na een jaar of vijf in de smiezen. En dan zo in de smiezen dat ik de techniek in kon zetten voor de inhoud. Voor je het weet beheers je wel de techniek, bureaucratie en processen, maar ben je het zicht op de inhoud volledig verloren. Weten hoe iets werkt is uitdrukkelijk iets anders dan de uitkomst kennen.
“Het is zo fijn dat er weer iemand zit die weet waar die het over heeft”, zeiden verschillende mensen toen Martin van Rijn als staatssecretaris langdurige zorg aantrad. Zijn voorganger Marlies Veldhuijzen van Zanten-Hyllner had haar stethoscoop nog om haar nek hangen toen ze het politieke toneel betrad. Als verpleeghuisarts wist ze alles van de inhoud, maar in politieke processen was ze ongetraind. Ze worstelde met beleidsjargon, haalde belangenorganisaties door elkaar en werd voor ieder debat zo getraind dat er geen doorkomen aan was.
Menselijke vakkennis of bestuurlijke behendigheid?
Toch had juist zij de moed om een wetsbehandeling stil te leggen nadat ze de Kamerleden had aangehoord bij de plenaire behandeling. Zij begreep dat de wet die het drogeren of vastbinden van zorgbehoevende mensen wettelijk mogelijk moest maken. op verkeerde leest geschoeid was. In weerwil van de sector – waarin zorgbestuurders institutionele belangen vertegenwoordigen en maar zelden hun bewoners – en in weerwil van haar eigen ministerie, bouwde Veldhuijzen van Zanten de wet van ‘ja, mits’ om naar ‘nee, tenzij’. Met praktijkkennis in haar hoofd en hart koos ze voor rechtsbescherming voordat vastbinden en drogeren in de zorg kon worden ingezet.
Toen kwam Van Rijn, in zijn eerste debat slalomde hij soepel langs alle vragen van Kamerleden. Struikelde niet over het beleidsjargon en kende alle aangehaalde belangenorganisaties, en de hoge VWS-ambtenaar zat tevreden naast de bewindspersoon. Als ik terugdenk, valt mijn mond opnieuw open, want inhoudelijk was het ons als Kamerleden niet gelukt om hem te laten erkennen dat het vaag geformuleerde beleidsvoornemen ‘uitfaseren van zorgzwaartepakketten vv 1 en 2’ de facto het sluiten van de verzorgingshuizen betekende. Toeschouwers van het debat zagen echter alleen frustratie bij Kamerleden en rust bij de staatssecretaris. “Eindelijk weer iemand die weet waar het over gaat”.
De uitkomst kent u wel: in de kabinetsperiode Rutte II werden de verzorgingshuizen gesloten.
Er moeten mensen uit. Ook de goeie mensen?
Het coalitieakkoord van het aanstaande minderheidskabinet wijdt haar eerste inhoudelijke gedeelte aan ‘de overheid’. Preciezer: een ‘slagvaardige overheid’! De overheid is te complex geworden waardoor beloftes niet waargemaakt kunnen worden. De inzet is om die complexiteit te verminderen door regels te gaan schrappen. De productiviteit is achtergebleven op de groei van het ambtenarenapparaat, heet dat in ook enigszins zakelijk jargon.
Dus lezen we dat er een taakstelling komt voor vermindering van ambtenaren en de Roemernorm - een maximum voor externe inhuur – wordt na jaren negeren weer in ere hersteld. Het uitgangspunt moet zijn dat benodigde expertise op de ministeries zelf aanwezig is, zodat deze niet duur ‘van buiten’ hoeft te worden ingehuurd. Allemaal zaken waar ik groene vinkjes bij zet. Toch zit die ‘Rijksbrede taakstelling’ me niet lekker, vanwege de algemeenheid van dat zinnetje.
Reken er maar op dat het zinnetje nu al leidt tot een onofficiële vacaturestop – er moeten immers mensen uit! Reken er maar op dat tijdelijke contracten niet verlengd gaan worden – er moeten immers mensen uit! Dat gaat er zeker toe leiden dat iemand met vakinhoudelijke kennis niet vervangen zal worden of geen contractverlening krijgt. Nog los van het feit dat bij delen van het Rijk juist versterking nodig is – lees: meer mensen. Denk aan de politie, het leger en andere plekken in de uitvoering.
Morele corruptie door ongerichte taakstelling
Ongerichtheid van een taakstelling kan tot grote ongelukken leiden. Na de Bulgarenfraude werd de financiële opbrengst van fraudehandhaving ingeboekt. De investering in handhaving moest zich terugverdienen. Zo bleef ook een bedrag aan ‘teruggehaalde kinderopvangtoeslag’ jarenlang op de begroting staan. In handen van technocraten, die wel keken naar het proces maar niet naar de uitkomst, leidde dit tot morele corruptie.
Dit is geen zware term van uw immer scherpe columniste. Het was oud-minister en oud-vice-voorzitter van de Raad van State Piet-Hein Donner die dit muntte in het eindadvies van de Adviescommissie uitvoering toeslagen:
“Het zal duidelijk zijn dat dit een volstrekt oneigenlijke prikkel oplevert bij de handhaving en al helemaal op het terrein van sociale uitkeringen en toeslagen. (…) Deze wijze van financiering levert bij overheidsorganisaties een vorm van morele corruptie op. Men krijgt er institutioneel belang bij dat zoveel mogelijk uitkeringen of toeslagen worden gekort om geen tekorten op de begroting te krijgen, waarbij de zorgvuldige en evenwichtige behartiging van de toevertrouwde publieke belangen welhaast automatisch in de knel komt.”
Een taakstelling kan pervers uitpakken. Zeker als technocraten het invoeren en opleggen maar niet weten hoe een taakstelling in de praktijk uitpakt.
Slagvaardigheid is: minder krabbels in de parafenlijn
Een slagvaardige overheid, wie wil dat niet? Het is goed als dit kabinet daar stappen in gaat zetten, daar zijn we allemaal aan toe. Maar laat algemeenheden als taakstellingen dan juist los en kijk naar de inhoud.
Door bijvoorbeeld per ministerie en uitvoeringsinstantie een plan te maken hoe er minder vergaderd kan worden – u moest eens weten hoeveel vergaderingen in de beleidssilo’s gehouden worden, die voorbesprekingen van voorbereidingen voor vergaderingen zijn. Kijk eens naar hoeveel handtekeningen nodig zijn voordat het inhoudelijke werk van een ambtenaar bij de minister of staatssecretaris aankomt! Als de bedoeling is dat het vakmanschap weer voorop gaat staan, kunnen echt heel wat krabbels van managers uit wat intern ‘de parafenlijn’ heet.
Het is aan ons om goed in de smiezen te houden hoe het nieuwe kabinet inhoud gaat geven aan de ambities voor een slagvaardige overheid. Gaan we verdwalen in technische algemeenheden en bureaucratisch beleidsjargon, dan is het alle hens aan dek.
U kunt uw notificaties voor de verschillende auteurs, podcasts en rubrieken van Nijmans Nieuwsbriefje beheren via uw accountpagina. U kunt de missie van NN om vrije stemmen te laten klinken, hier ondersteunen.
 | A guest post by
|
Wat fijn dat je ze in de smiezen blijft houden, Renske. Dankjewel!
(Als 'gewone mevrouw' snap ik helemaal niets van politiek. Even kort door de bocht: ik roep ook altijd dat er gewoon een gezonde Hollandsche huisvrouw op financiën moet die streng het huishoudpotje in de gaten houdt - en een door de wol geverfde generaal op defensie (die zelf ondervonden heeft wat het woord oorlog inhoudt). Maar ik pleit dan ook voor minder politiek in de politiek.)