Meer dan eens: eerherstel, maar pas na een suïcide - Renske Leijten
Hoed u voor de almacht van de staat
Eens in de zoveel tijd zet ik mijn kinderen aan een opruimklus. Die leuke speeltjes van twee jaar terug liggen doelloos in hoeken. Wat te denken van de eindeloze verzamelingen van allerhande kaartjes die overal opduiken. En zoals dat dan gaat, dan is er commentaar: ‘Je mag zelf ook wel eens wat mag opruimen, hoor mam…’ Dus zo geschiedde dat ik mijn uitpuilende boekenkast en allerhande stapels op vensterbanken, mijn bureau en op de grond ging uitzoeken. Een stapel voor blijven, een stapel voor wegdoen.
U zult begrijpen, ik heb vele boeken van politieke snit en zo ging ook het inzichtelijke – en leuke – boek “Het land moet bestuurd worden” van Wim Voermans door mijn handen. Dit boek gaat over de technocatisering van het bestuur van ons land, waardoor, kort gezegd, Kamerleden inmiddels overvleugeld worden door modellen waar bestuurders zich achter verschuilen. Plus: dat bestuurders steeds onaantastbaarder (lijken) te zijn voor controles, die ze handig terzijde schuiven. Simpelweg omdat ze wel wetten maken, maar zich er niet aan houden.
Een voorbeeld? Het niet voldoen aan de Wet open overheid (Woo), waarmee ze de toetsing van journalistiek en onderzoek ontlopen. Nog eentje? Het tot in de rechtszaal niet vrijgeven van documenten die de burgers kunnen vrijpleiten van de door de staat geuite verwijten waarvan ze worden beschuldigd.
Meer dan eens: eerherstel, pas na een suïcide
Mijn gedachten dwaalden af naar die momenten waarop ik als volksvertegenwoordiger opheldering vroeg over uitgeoefende staatsmacht ten opzichte van de kleine man en vrouw (en x). Aan huisarts Nico Tromp, die de inspectie achter zich aan kreeg nadat hij uit mededogen met een stervende patiënt had gehandeld. Fout! De huisarts werd na een melding per direct op non-actief gesteld door de inspectie.
Ondanks dat jaren later het besluit werd vernietigd, kwam dit voor de huisarts te laat. Excuses en een schadevergoeding volgden uiteraard na nog meer getouwtrek. Te laat: de huisarts uit Tuitjenhorn maakte jaren eerder een einde aan zijn leven.
Dit gebeurde ook met klokkenluider van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), die forse kritiek intern uitte en daardoor jarenlang getreiterd en gepest werd. Ondanks dat hij gewetensvol zijn werk deed, kreeg hij een negatieve beoordeling en wist dat hij bij de ‘interne vlootschouw’ eruit zou vliegen. Ook deze Arthur Gotlieb kreeg eerherstel; zijn negatieve beoordeling werd vernietigd. Maar wel een jaar nadat ook hij zichzelf van het leven had beroofd.
De één oefende met mededogen zijn vak uit, de ander wilde de organisatie waar hij werkte, beter maken door te wijzen op structurele misstanden. Door bureaucratische Rijksorganisaties waarin de carrière belangrijker is dan het maatschappelijk doel waarvoor de organisatie bestaat, werden deze twee totaal vermorzeld.
Is er iets van geleerd? Hebben de topambtenaren die verantwoordelijk waren voor deze fatale machtsuitoefening ooit gevolgen ondervonden? U weet het antwoord wel. (Wellicht heeft u er zelfs op eentje gestemd.)
De vernietigende macht van modellen
En nee, het is niet veranderd. De uitoefening van staatsmacht op de gewone man (en vrouw) hebben de vrouwen (en mannen) in het toeslagenschandaal voor het leven getekend. In Groningen zijn generaties verwaarloosd. In de coronatijd zijn grondrechten aan de kant geschoven op basis van modellen over een rondgaand virus.
Ik vergeet vast een onderwerp waar uzelf aan denkt, dus vul gerust aan in uw hoofd. Er is geen rangorde wat mij betreft, het gaat allemaal over hetzelfde: het verval van onze rechtsstaat.
Als het de laatste jaren gaat over de ‘aanval op de rechtsstaat’ of ‘de aanval op de democratie’ – dit wordt eindeloos en hinderlijk door elkaar gebruikt – dan wordt gewezen naar het buitenland of op de ‘ruk naar rechts’ van de Nederlandse kiezer. Hoed u voor hen die zeggen dat ánderen de rechtsstaat aantasten. Want waar waren zij zelf, wanneer in Nederland de staatsmacht over individuen heen dendert?
Nu moet ik oppassen niet hetzelfde te gaan doen: hoog te paard klimmen om te vingerwijzen naar anderen.
De rechtsstaat is namelijk niet links of rechts - hij behoort ons allemaal te beschermen tegen de almacht van de staat. Wegkijken als de ánder aan de beurt is – want die zal het er wel naar gemaakt hebben – is uiteindelijk je eigen graf graven. Het is namelijk niet óf/óf maar en/en. Wanneer die ander zijn rechtspositie behoudt, en niet met de omkering van de bewijslast te maken krijgt bij het aanvragen van een uitkering, dan krijgt u dat ook niet op een ander vlak.
Bewijs maar dat je iets niet gedaan hebt
De omkering van de bewijslast? Kijk naar het toeslagenschandaal: bewijst u maar dat u niet heeft gedaan waarvan wij u verdenken, in plaats van dat je onschuldig bent tot het tegendeel bewezen is. Als de staat niet hoeft aan te tonen dat hun vermoeden klopt, maar wel wettelijk beschermd wordt om jou als burger als dader te mogen bestempelen zonder bewijs, dan is onze rechtsstaat meer dan stuk.
Helaas zit de sociale zekerheid hier vol mee: zelfs zoiets als het eigen risico is geladen met het idee dat iedereen die pech heeft, toch eerst zelf de financiële pijn moet voelen. Het is idioot te beseffen dat verdachten in een strafzaak meer rechtsbescherming hebben dan burgers die via het bestuursrecht in conflict raken met een overheidsorganisatie.
Ik kijk naar het boek van Voermans. Een lachende Hugo de Jonge en Mark Rutte op de voorkant. Een foto van vóór de coronacrisis, want de ministerploeg is op een uitje en klit lekker op elkaar. Het onbezorgde lachen maakt dat ik het boek op de stapel ‘houden’ leg, want deze analyse en alle voorbeelden in dit boek gaan we nog hard nodig hebben voor de strijd van ons aller rechtsstaat.
En ook omdat een lachende De Jonge en Rutte me intrinsiek boos genoeg maken om die strijd te blijven aangaan.
Bent u al bekend met ons concept? Een kleine afdrachtsregeling in de vorm van een abonnement houdt NN vrij, onafhankelijk, breed en kritisch:
