In Hongarije won democratie het van oprukkende autocratie - Renske Leijten

Democratie verlangt een open geest van allen

Tweewekelijks Renske Leijten lezen? Laat hier uw mailadres achter:

Een alleslezer. Zolang ik me kan herinneren, verslind ik boeken. Via de verhalen en hoofdpersonen leerde ik op jonge leeftijd andere werelden kennen. Op mijn tienerkamer kwam ik aanraking met filosofen, kunststromingen, politieke en maatschappelijke historische figuren. Geschiedenissen van streken, landen en werelddelen ontsloten zich voor mij. Een alleslezer, omdat het mij niet uitmaakte zolang ik een deur had naar een andere wereld en nieuwe gedachten. De verplichte leeslijsten voor de verschillende talen op de middelbare school waren een peulenschil en het ritme van twee tot drie boeken per week tijdens mijn studie Nederlandse Taal en Cultuur leidde niet tot uitputting of verzadiging.

Je hoort wel eens van mensen die wonen in boeken, nou daar was ik er één van. Niet dat ik geen andere dingen deed in mijn leven: integendeel. Maar er was wel altijd dat boek, in de tas, voor kleine momentjes of lange uren.

Dat boek verdween uit mijn tas toen ik Tweede Kamerlid werd. Niet direct natuurlijk, maar wel vrij snel en onverbiddelijk. Oh, er waren wel boeken: van politici of over hen. Van wetenschappers en journalisten, over actuele onderwerpen.. Maar er was geen ruimte meer om te ontsnappen en te ontdekken. Om een andere wereld in te stappen, om te vergroeien met hoofdpersonages – hoe abject ze ook kunnen zijn. Héél soms gebeurde het op vakanties opeens: loskomen uit de waan van de dag. Maar zelden. De stapel gekregen en nog te lezen boeken groeide en groeide totdat ik voor mijn verjaardagen geen boeken meer vroeg.

Gelukkig is het met lezen net als met fietsen: je verleert het nooit. Dus zijn de boeken weer mijn leven in gesijpeld en lees ik bijna weer op maniakale en ouderwetse wijze. Of het nu op de e-reader staat of gewoon op papier, van Amerikaanse dark fantasy tot de cultuur-historische roman van Nederlandse schrijvers of alles er tussenin: het zit weer in de tas... En komt er ook weer uit.

Nieuwe perspectieven, inzichten, geuren en kleuren, gedachten en gesprekken om in te wonen. Van hoofdpersonages die je nooit zult ontmoeten, maar zo goed kent. Geen serie of film kan op tegen lezen. Het echt goede verhaal leeft met je mee als je niet leest. Neemt bezit van je geest en blik, soms zelfs van je hart. Het laat ook licht schijnen op de reële gebeurtenissen van nu. Op het nieuws of de duiding van nieuws van nu.

Zo nam de adembenemende roman ‘Narcis’ me de afgelopen weken mee in het prachtige Wenen van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. De kennis van de geschiedenis maakt dat er een permanente dreiging hangt boven de frivole en ogenschijnlijk trouwe vriendschap van zes vrienden. Zo verschillend als zij zijn in hun herkomst en de keuzes die ze maken in het leven, zo divers is de loop van de levens van de zes. De tijd verstrijkt, de oorlog nadert. Over de grillige bergtoppen is het balanceren tussen kameraadschap en verraad. De donkere tijden die komen, die kennen wij, de lezers, we zien ze erin struikelen of juist op tijd ontkomen. Alle thema’s van onze tijd (klasse, homoseksualiteit, antisemitisme, religie en ideologie) hebben ook de personages van een eeuw geleden in hun greep.

Niets is wat het lijkt, zo realiseerde ik me tijdens het lezen van dit boek. Waar ik door de titel voorgesorteerd was op een hoofdpersonage met narcisme in het karakter, ontmoette ik juist de afwezigheid van het centraal stellen van zijn ego. Laat dat maar aan anderen over! De eenling die juist de verbinding is tussen anderen, dat thema had ik niet verwacht. Ook realiseerde ik me zeer hoe broos het vertrouwen destijds was in democratie. Dat vele bewegingen in die tijd – links én rechts – helemaal niet geloofden in het stroperige van democratische besluitvorming.

Dat instituties ter controle van macht broos en vaak gecorrumpeerd waren door klasse, religie en kapitaal. Ja, dat schreeuwde me tegemoet. Hoezeer je moet leren van het verleden, de parallellen die nu worden getrokken met toen, kwam op mij sleets en uitgekauwd over. Door de alledaagsheid van de naderende oorlog en de vernietiging van de vriendschap, blijft vooral achter dat het leven mensen toen ook overkwam.

Niets is wat het lijkt en regelmatig word je gelogenstraft in je eigen aannames. Zo keek ik met opluchting naar de verkiezingsuitslag van Hongarije. Wetende hoezeer het kiesstelsel en de balans van macht (en controle daarop) was verschoven in de afgelopen jaren, bleek het toch nog te werken: de democratie. De autocratie blijkt niet onomkeerbaar. Ik dacht aan Manno, hoofdpersoon van Narcis, die ook tegen je verwachting in de waarheid deelt. En hoe dit de wrede keuze aan het einde diep rechtvaardig laat voelen.

Door het onderdompelen in het boek over het Wenen van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw – en dat vleugje Haarlem - deed ik de sociale media minder aan. Dat bevalt wel. Want het over elkaar heen tuimelende gelijk over het einde van de democratie, de geclaimde paralellen met de jaren dertig , ik kon ze even loslaten. Ik zat er immers even middenin! Ja, we moeten ons altijd zorgen maken om de democratie en de rechtsstaat. Om toeslagenschandalen te voorkomen, om te voorkomen dat er een politieke klasse ontstaat dat zich achter modellen verschuilt en bang is voor contact met de ‘gewone’ burger. Om te voorkomen dat we onszelf in bubbels terugtrekken en de ánder tot het probleem verklaren, in plaats van de bestuurders die niets voor elkaar krijgen.

Tegelijktijdig is het wijzen naar ánderen en hun rol in de aantasting (of versterking) van de democratie en instituties zowel gemakkelijk als lui. We horen onszelf permanent te voeden met inzichten – nieuw of oud, bekend of onbekend. En hoezeer doe je dat eigenlijk als je veilig in je eigen bubbeltje op de X-en en Bluesky-en van deze wereld zit te vingerwijzen naar de ánder? Als je die ander, maar ook jezelf, de vrijheid ontneemt om op zoek te gaan naar iets anders dan de gebaande paden en de opgelegde gedachten?

Je kunt het allemaal wel stellig weten en de anderen beschimpen, maar het is zo verstikkend dat daarin hypocrisie, corruptie en aantasting van moraliteit juist welig kan tieren.

---

U kunt uw notificaties voor de verschillende auteurs, podcasts en rubrieken van Nijmans Nieuwsbriefje beheren via uw accountpagina. U kunt de missie van NN om vrije stemmen te laten klinken, hier ondersteunen.