Toen COVID-19 rond ging, reageerden de meeste lidstaten van de EU met het op slot gooien van de economie. Of het virus daarmee effectief bestreden werd, weet ik niet. Ik ben geen viroloog. Dat de economie daarmee bestreden werd, weet ik wel. De Europese Commissie had dat ook door en kwam met een plan voor meer centrale sturing en financiering: het coronafonds, officieel de Recovery and Resilience Facility (RRF). Het voorstel kwam van de Europese Commissie op 27 mei 2020. De Raad ging in juli akkoord en de RRF-verordening was er op 19 februari 2021.
Voor het eerst leende de Europese Commissie zelf honderden miljarden op de kapitaalmarkten waarmee een gezamenlijke EU-schuld ontstond, in plaats van dat lidstaten individueel leenden. Lidstaten moesten nationale herstel- en veerkrachtplannen indienen met hervormingen en investeringen, gekoppeld aan mijlpalen en targets. Uitbetaling gebeurde pas na controle door de Commissie.
De crux was dat het fonds niet alleen de directe schade van de coronamaatregelen moest herstellen, maar ook werd ingezet om andere zaken aan te pakken. Geld van Noord naar Zuid als standaard, en de EC de leiding geven in de groene transitie, digitalisering en ‘veerkracht’. Van dat laatste weet ik nog altijd niet wat dat nou praktisch betekent. Niets veerkrachtiger dan het ondernemerschap zou je zeggen, maar centrale planning is blijkbaar ook heel goed. Het zou een tijdelijk instrument zijn, tot eind 2026, officieel tegen een diepere recessie en een eurocrisis, maar tegelijk een stap naar grotere subsidies van de ene lidstaat aan de andere, en een groter Brussels budget.
En, heeft het geholpen? We naderen immers het afgesproken einde.
Een paar weken geleden was hierover er een bijeenkomst met eurocommissarissen Fitto en Dombrovskis. Mooi moment om alles eens op een rijtje te zetten.
Targets, milestones en helaas ook fraude
Als probleem was al geconstateerd dat landen geen bonnetjes hoefden in te dienen om hun geld te krijgen, maar slechts zoveel mogelijk ‘targets’ en ‘milestones’ behoefden te behalen. De Europese Rekenkamer stelde niet verrassend oncontroleerbaarheid en helaas ook fraude vast. Het Europees Parlement ging het gesprek dus aan met de commissarissen omdat op 31 augustus aanstaande al die ‘targets’ en ‘milestones’ moeten zijn behaald. De EP-dienst EGOV maakte voor dat overleg een analyse van de problematiek1.
Het gaat uiteindelijk om 577 miljard euro, waarvan 360 miljard aan schenkingen en 217 miljard aan leningen. Op dit moment is respectievelijk 66% en 77% uitgedeeld. Hongarije krijgt daarbij nauwelijks iets, want dat heeft de ‘milestones’ niet gehaald en is dus maar gestopt met het aanvragen van geld. Frankrijk, Oostenrijk en Italië hebben het meeste ‘geabsorbeerd’, maar Nederland blijft stevig achter: slechts 45% is toegekend.
Italië is de grootste ontvanger van RRF-gelden, te weten 194,4 miljard euro; 71,8 in schenkingen en 122,7 in leningen. Het werd het RRF-vlaggenschip van de EU. Zozeer zelfs dat een speciale RRF-werkgroep van het EP Italië in 2025 bezocht om te concluderen dat het land echt tot ‘de top drie behoorde’. Een laatste aanvraag, 12,8 miljard groot, staat nog open bij de Commissie.
Het land Roemenië leeft zo ongeveer van de RRF-fondsen en kent tegelijkertijd een stevig begrotingstekort: 9,3% van het GDP. In juni 2025 concludeerde zelfs de Commissie dat het land eerst orde op zaken zou moeten stellen inzake dat begrotingstekort voordat het nieuw geld uit het RRF-fonds zou krijgen, en stelde tegelijkertijd vast dat Roemenië feitelijk niets deed om dat tekort naar beneden te krijgen.
In juli kwam de Raad tot diezelfde conclusie. Roemenië besloot daarop om belastingen, waaronder BTW en accijnzen, sterk te verhogen en salarisverhogingen en indexatie van pensioenen te bevriezen. In september paste het land het nationale RRF-plan aan wegens de ‘verslechtering van de fiscale situatie in het land’. Er ligt echter wel een nieuwe aanvraag op tafel bij de Commissie, te weten 2,6 miljard.
Coronafonds, kapot maar toch niet zo tijdelijk?
Een significant deel van de aan de lidstaten toegewezen bedragen ligt dus nog op de plank. De Europese Commissie vindt dat een probleem. De oplossing daarvoor kwam afgelopen juni in de vorm van een ‘mededeling van de Commissie’: de lidstaten moeten zich gaan concentreren op het aanvragen van schenkingen. Omdat die niet hoeven te worden terugbetaald scheelt dat werk en telt dat ook nog als ‘administratieve vereenvoudiging’. Bovendien geldt voor leningen een rentepercentage en dat liep door de jaren heen ook op. De lidstaten verdrinken al in de eigen schulden. Win-win, aldus de Commissie.
In dezelfde ‘mededeling’ werd aangedrongen op vereenvoudiging van de nationale RRF-plannen; de ‘targets’ en ‘milestones’ konden naar believen worden aangepast. Als klap op de vuurpijl nam het Europees Parlement mei 2025 een resolutie aan die opriep om de RRF-periode van aanvragen te verlengen met 18 maanden. De afgesproken tijdelijkheid van het fonds gaat daarmee ook nog op de helling. De PVV stemde uiteraard tegen.
De Europese Rekenkamer kwam met stevige kritiek op de Commissie; het beleid was ‘detrimental to accountability’. Immers: geen bonnetjes, dan is er ook geen controle mogelijk. En bovendien, het gaat niet om tientjes maar om miljarden en zoek dan maar eens uit of iemand tussen die honderden -zo niet duizenden- ontvangers al dan niet heeft gefraudeerd. Onbegonnen werk met niet aan elkaar gekoppelde IT-systemen. De Commissie had ook geen enkele impact-assessment uitgevoerd, hoewel verplicht, wegens de enorme haast toen de economie leed aan zelfmoord. Ik kan eigenlijk geen daadwerkelijke reactie van de Europese Commissie vinden op de aanbevelingen van de Rekenkamer.
Aanvullend zijn er nu twee hoogleraren Economie, Tito Boere en Roberto Perotti, van de Italiaanse Bocconi Universiteit (Milaan) met een eigen rapport: evaluatie van de RRF-plannen in hun land2. Een boeiend rapport om te lezen en vernietigend voor het beleid van de EU. Een kort citaat:
“…Italy risks ending the [coronafonds] period more indebted than before, without having solved its structural weaknesses. Reforms were not carried out. Most programs were only partially implemented. Italy treated [this] as a spending race, rather than as a development strategy. Moreover, there is an overall lack of transparency about the progress made in reaching targets”.
Selectieve positieve data maakt politici blij
De heren geven als redenen voor het falen in Italië: te grote bedragen aan geld, veel te hoge verwachtingen, haast, de wens om liever targets te behalen dan controleerbare uitgaven te checken en te weinig monitoring en controle. Precies de redenen die de Europese Rekenkamer ook benoemt. Het Italiaanse rapport stipt stuk voor stuk redenen aan waarom Italië helemaal de term ‘EU-vlaggenschip’ niet verdient. De leden van de RRF-werkgroep hebben blijkbaar met een beperkte groep mensen gesproken.
De hoogleraren waarschuwden met hun rapport de Commissie, en die gaf toe dat zij de Italiaanse regering had moeten waarschuwen voor het aannemen van zoveel miljarden ineens, “precisely because the realistic limitations of the administrative capacity of the Italian public sector were well known, and sudden ‘giant leaps forward’ do not happen in real life”. Die Italiaanse regering publiceerde geregeld “selective positive data”. Politici worden daar blij van, economen niet. Het rapport noemt meerdere voorbeelden uit de praktijk.
Ik ontving onlangs echter een e-mail van hen waarin de auteurs schrijven: “The report was commissioned by the Economic Governance and EMU Scrutiny Unit (EGOV) in the European Parliament, but subsequently not accepted by that unit”. Ik ben nog aan het uitzoeken hoe dat kan en hoe we dit rapport wel op de agenda krijgen.
Als samenvatting en nabrander en waarschuwing kwam de Europese Rekenkamer op 12 februari jongstleden met een rapport over het RRF-fonds en met name de aanpak van (vermoedelijke) fraude in de praktijk3. In hun eigen woorden:
“The EU’s Recovery and Resilience Facility continues to show multiple weaknesses in fraud detection, reporting and correction... These include lack of detailed anti-fraud requirements, insufficient anti-fraud measures in some member states, and incomplete data on suspected fraud cases. These weaknesses increase the risk that EU funds may be lost to fraud... Moreover, while EU countries are required to recover any money that final recipients have used fraudulently, they do not have to return it to the EU budget. As a result, the EU’s finances are less well protected than they could be.”
Deze laatste zin is tegelijkertijd dagelijkse kost en het understatement van de maand.
Fraudedetectie? Dat systeem is niet verplicht
Er is een systeem om fraude te detecteren (ante- en post-checks), genaamd Arachne, maar dat is niet verplicht voor de lidstaten. Italië maakt er wel gebruik van. Fraude dient gerapporteerd te worden aan de nationale autoriteiten, OLAF en EPPO, speciale EU-agentschappen voor opsporing en vervolging. Die laatste twee werken echter sterk langs elkaar heen, zo bleek onlangs. Vanuit Nederland werd slechts één vermoedelijke zaak van fraude gemeld. EPPO heeft momenteel 307 zaken in behandeling (jaarverslag 2024). OLAF heeft 95 zaken lopen (jaarverslag 2024, echter niet uitsluitend RRF-zaken).
Hoe kan het dat eigenlijk zo weinig (vermoedelijke) fraudezaken gerapporteerd worden? De Rekenkamer:
“...neither the RRF Regulation, the financing agreement nor the Commission guidelines define at what point in the fraud detection and investigation cycle a potential fraud case should be reported in the management declaration.”
Kortweg: de lidstaten rapporteren lang niet alles want wanneer moet dat eigenlijk? Als je het gevoel hebt dat het geld gratis is en dat de stroom zou kunnen ophouden, dan kan ik me voorstellen dat je niet direct aanslaat bij een redelijk vermoeden. Vervelend is wel dat nu een beeld ontstaat dat voormalige trotse soevereine staten vanwege gratis geld veranderen in ontkennende kleuters tegenover hun onterecht vrijgevige moeder.
Virus verdwenen, en het geld ook. Nieuw potje?
Na december aanstaande hoeven lidstaten trouwens helemaal niets meer te rapporteren aan de Commissie of OLAF en EPPO. De boeken worden dan formeel gesloten.
Kun je nu iets anders constateren dan dat het virus verdwenen is, en het geld ook? Waar zijn de resultaten?
Resultaat is in ieder geval dat de schulden nog decennia onbetaald op de begroting van de Europese Commissie zullen staan. Dat de lidstaten veel meer aan Brussel zullen moeten betalen omdat de rente op de leningen onterecht niet is meegenomen. Dat de Europese Commissie de smaak te pakken heeft op het gebied van lenen en grootse plannen. En dat er lidstaten zijn die het ook wel fijn vinden.
Zelfs met grote overheidstekorten en staatsschulden toch nog gezamenlijk meer kunnen lenen, omdat er toch nog een paar landen zijn die de staatsschulden nog enigszins onder controle hebben. Daarbovenop kijken landen nu naar de Europese Commissie voor centrale plannen, voor bijvoorbeeld industrie en energie.
Dan wil Commissievoorzitter Ursula von der Leyen ook nog dat deze RRF-aanpak gebruikt gaat worden in de nieuwe meerjarenbegroting 2028-2034 voor alle financiële uitkeringen (National and Regional Partnership Plans-NRPP).
Geen bonnetjes, geen verplichtingen, nauwelijks controle. En ze wil 2000 miljard dit keer.
— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.
Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.
‘Recovery and Resilience dialogue with the European Commission’, EGOV en BSU, 9 februari 2026. https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2024_2029/plmrep/COMMITTEES/ECON/DV/2026/02-09/ECTI_IDA2026779862_EN.pdf
Boeri, Tito en Perotti, Roberto - ‘An evaluation of the Italian national recovery and resilience plan’, 4 februari 2026.
‘Tackling fraud in the RRF-work in progress’, Europese Rekenkamer, 12 februari 2026. https://www.eca.europa.eu/en/publications/SR-2026-06
1 van de weinige (financiële) journalisten die hier dagelijks op zitten is Arno Wellens. Het "Corona" fonds had niets met corona te maken. Het gaat om de 7-jaars cyclus van de Europese begroting. Steeds 800 miljard (nu 2000 miljard!), en er wordt steeds de naam opgeplakt van de "crisis" die op dat moment speelt, kan worden gecreëerd of kan worden uitgebuit.
Von der Leyen speelt graag voor Sinterklaas met andermans geld. Wat me nog het meest verbaast is dat onze eigen overheid er geen enkel probleem mee lijkt te hebben