Even heel kort over die Corona-verhoren
Temper uw verwachtingen (als u die heeft)
Afgelopen week begon de parlementaire enquête corona, met onder meer de verhoren van Bruno Bruins (voormalig zorgminister, totdat hij omviel en opzij stapte voor Hugo de Jonge) en Marion Koopmans. Ik heb me vast voorgenomen om ze niet te volgen, maar je krijgt natuurlijk toch het een en ander mee. Waarom geen interesse? Omdat de verhoren een zinloze exercitie zijn. Een doekje voor het bloeden en een mondkapje voor de macht.
De corona-verhoren zijn vooral een theaterstuk dat nou eenmaal opgevoerd moet worden in een democratie, omdat dit soort opteredens bij de machinaties van een democratie horen: wetgeving, uitvoering, controle van de macht - dat soort dingen. Maar de macht heeft z’n machine goed geolied. Beter dan de controleurs, blijkt telkenmale. Fyra, Srebrenica, Toeslagen: meterslange dossiers aan onderliggende stukken leiden tot rapporten die groot en dik genoeg zijn om vergadertafels van te maken, met hardhouten titels die gestut worden door potige aanbevelingen.
En dan staat die tafel daar, zonder dat er ooit iemand aan zal aanzitten. Uit de aanbevelingen wordt slechts mondjesmaat gegeten, want niemand wil zich er werkelijk in verslikken.
Zo zal het de Corona-verhoren ook vergaan. De uitkomst staat op voorhand vast: er gingen natuurlijk heus wat dingen mis, erkent men ruimhartig (want sommige shit is écht niet te ontkennen). Daar moeten we op reflecteren, zuchten zij plichtmatig tijdens hun momentje voor de commissie (samengesteld uit leden van weinig soortelijk gewicht, want niemand had er zin in). Ze zullen er lessen uit trekken, beloven ze plechtig. Maar uiteindelijk heeft niemand, ondanks alle fouten (en leugens), echt iets verkeerd gedaan. Gedane zaken, en zo.
Denk aan het Fyra-debacle. Na 25 jaar en meer dan 11 miljard euro onder verantwoordelijkheid van talloze politici, bewindslieden en bestuurders, reden er 0 (zegge: nul) snelle treinen, maar stapte slechts één staatssecretaris deemoedig op: Wilma Mansveld (PvdA), die toch al op het punt stond uit Den Haag weg te gaan. Alle andere daders liggen op het politieke kerkhof, waar ze zwijgen als het graf.
Hoewel democratieën - mede - bestaan bij de gratie van dergelijke enquêtes, die het systeem een zweem van betrouwbaarheid geven omdat ze controle, verantwoording, rekenschap en correctie op de voorgrond zetten, kun je ook vrezen dat ze juist méér wantrouwen kunnen en zullen veroorzaken.
Zeker in het geval van corona, want dat heeft letterlijk iedereen aan den lijve ondervonden. Daarbij hebben zovelen al zo lang geleden - dus tijdens de pandemie, niet jaren later pas - fouten, misbruik, overcorrectie en onbegrijpelijke handelingen ervaren of in brede zin gezien. Een enquête achteraf zal nooit voldoende zijn als verantwoordelijken zoals Hugo de Jonge maar ook Jaap van Dissel, Conny Helder of Marc Bonten (zie de dodelijke repo die Nieuwsuur afgelopen week maakte, onderaan dit artikel) zelf geen échte gevolgen zullen voelen op punten waar hun politiek, retoriek of handelen tot méér schade heeft geleid.
Ze zijn, zoals Nausicaa Marbe in haar T-column schrijft, al weggepromoveerd. Voormalig premier Mark Rutte runt nu de NAVO en dat ‘griepje’ van weleer zal hem echt niet alsnog vellen in deze functie. Ook niet als de verhoren uitwijzen dat hem dodelijke nalatigheid valt te verwijten, die tot onnodige sterfgevallen heeft geleid.
Verwacht dus weinig, of nog minder. Verhoren en enquêtes zoals deze dienen vooral om dossiers te kunnen sluiten, onder de schijn van serieuze toetsing door ernstig kijkende onderzoekspanels. Er zullen ook hier aanbevelingen uit rollen om het ‘de volgende keer beter te doen’ (spoiler: een volgende keer zal het niet beter gaan), maar er zal geen enkele politieke kop rollen, geen enkele hand écht in eigen boezem gaan, en geen enkele verantwoordelijke daadwerkelijk op zijn of haar verantwoordelijkheid worden afgerekend. De karavaan is al lang verder getrokken.
Macht, positie en aanzien (plus ego en hubris) wegen altijd zwaarder dan erkenning, excuses en persoonlijke conclusies (lees: opstappen). De verhoren zijn het toneel, maar in de coulissen wordt het echte spel gespeeld.
Dat Marion Koopmans haar beklag mocht doen over hoe erg het vooral voor haar zelf was, al die onaardige reacties die ze kreeg op sociale media, is een expliciete expressie van die mentaliteit. Een slimmere politieke strateeg laat zich namelijk niet zo kennen tijdens een verhoor.
De NOS - ook nooit te beroerd om voor de makkelijkste weg te kiezen - koos ervoor dat gedeelte over die bedreigingen uit te knippen in een separate video (hier), maar dat Rod Stewart mevrouw de gevleugelde viroloog in haar verklaring zichzelf inhoudelijk tegensprak, werd kennelijk niet relevant genoeg geacht voor een clipje:
Om kort te gaan: verhoren zoals deze zijn als de fotorolletjes van Srebrenica. Het zijn momentopnamen waarvan de negatieven niet zomaar kwijt zijn, maar actief kwijtgemaakt moeten worden. Dat gebeurt in het volle licht van de ontwikkelingen van deze verhoor-commissie.
Ik ben natuurlijk geen viroloog, maar ik wil toch waarschuwen: laat u niet besmetten door het idee dat de parlementaire enquête corona tot énige opluchting, vergoeding, vergelding of genoegdoening zal leiden. Je mag alleen maar hopen dat de toch al zo zuurstofarme democratie niet aan de beademing eindigt.
Vijfendertig minuten Nieuwsuur zeggen in wezen al meer dan het nog te schrijven rapport ons ooit zal vertellen - zowel over het gedrag van degenen die de ‘leiding’ hadden, als de schuld die zij weigeren te dragen, als over hun persoonlijke doelstellingen om geen maatschappelijke of politieke posities te verliezen. Hugo de Jonge cum suis gaan nooit ergens verantwoording voor nemen.
Waardeert u dit Nieuwsbriefje? Dan stel ik een kleine donatie bijzonder op prijs.
Inmiddels heeft het zwaarste onderzoeksmiddel van de Kamer ook al aan inhoud ingeboet. Daar waar eerder bewindspersonen op de korrel genomen werden, focust men nu laf op beleidsveranderingen. Alsof onkunde van bewindslieden aan het verkeerde protocol ligt.
Met corona heb ik me tijdens die jipenjannekepersconferenties groen en geel geergerd. Wat basaal eerstejaars stof was, werd een heel complex ding gemaakt en niemand, geen ene klojo, kwam op het idee gewoon een raam open te zetten. Eén van de redenen dat ziekenhuizen, verpleeghuizen, het OV etc. als covidhub konden functioneren, was dat de domheid regeerde.
Je moet als ambtenaar de misstanden in de ambtenarij nooit té zorgvuldig onderzoeken. Straks kom je bij jezelf uit, god verhoede.