Het Nederlandse fundament onder de Amerikaanse Droom

Van Tiende Penning tot een haven vol tirannen-thee

Op slag van het wereldkampioenschap voetbal in het land van Donald Trump, waarover diverse deug-duiders roepen dat je nu vooral níet naar die halve fascistenstaat moet afreizen, is het een verademing een boek te lezen waarin niet alleen de naam van de huidige president nauwelijks voorkomt, maar dat zich volledig richt op de fijne waarden van vrijheid, onafhankelijkheid en soevereiniteit die het fundament legden voor wat zo’n indrukwekkende, ontzagwekkende en cultureel aanstekelijke wereldmacht is geworden. En niet alleen dat: Amerika, dat zijn wij van Geerten Waling geeft je ook nog het warm gloeiende gevoel van zachte trots dat ‘wij’ daar iets aan hebben bijgedragen.

Kom daar nog maar eens om, sinds de eerste verkiezing van Trump in 2015. Hoewel de NPO niet minder geld uitgeeft aan grote groepsreizen en personele perstrips naar het Land of Hopes and Dreams, is de berichtgeving volkomen verzuurd en naar sneue eenzijdigheid en simplificatie gekanteld. Amerika is Donald Trump, en Donald Trump is Amerika, en dat is allemaal Echt Ontzettend Vreselijk.

Mijn eigen ambiguïteit over de huidige Amerikaanse president heeft nooit afbreuk gedaan aan mijn liefde voor het land, z’n geschiedenis en z’n geweldige inwoners. Vanaf de eerste keer in 2004 tot het laatste bezoek in 2018 reed ik zo’n 50.000 kilometer door 36 staten. Met m’n ouders, m’n broer, met vrienden of m’n vrouw - van Boston tot San Francisco, van Key West tot Chicago en van New York tot New Orleans: nooit heb ik niet genoten van het land dat z’n rijke geschiedenis in bijna alle musea gratis openstelt en etaleert, en waar je de vrijheid welhaast in plakjes kunt snijden om in je valies mee naar huis te vervoeren.

Ik romantiseer, uiteraard, en geef de schuld daarvan aan Geerten Waling, wiens nieuwste boek me voor het eerst in tijden het gevoel gaf dat je echt nog wel van de Verenigde Staten kunt en mag houden. Want daarin is zo veel veranderd.

Toen ik mijn MA American Studies volgde aan de Universiteit Utrecht en vanaf januari 2009 een heerlijke lange winter en voorjaar in het ijskoude Madison, Wisconsin woonde (een diepblauw studentenbolwerk in een rode swing state van zuivel, ijs, Harley Davidson en Miller bier), werd kort na mijn aankomst Barack Obama ingezworen als president. George W. Bush was eindelijk weg, de Democraten hadden het land weer in handen en van ‘mijn’ UW-M campus tot diep in de haarvaten van het Mediapark vierde men de opluchting.

Een zwarte man was gekozen, de hoop kwam terug, de American Dream bestond toch nog en de Verenigde Staten waren weer onze allerbeste vriend. Hoera!

Tijdens de verkiezingsnacht van november 2008 was ik ongeveer de enige student Amerikanistiek die op de Uithof in Utrecht met een button van zijn Republikeinse tegenkandidaat John McCain had rondgelopen. Een beetje uit recalcitrantie want ik heb geen zeggenschap in wat de Amerikanen kiezen en tevens vond ik die Obama toen nog wel een aardige prater. Bovendien wás zijn winst ook van historische betekenis.

Wel voelde ik het leedvermaak toen tijdens een gastcollege in Utrecht een Amerikaanse diplomaat van Republikeinse signatuur op een verwijtende vraag van een medestudent waarom er ‘nú pas’ een zwarte man tot president was gekozen, droogjes antwoordde: ‘Leuke vraag, Europeaan, maar was is jullie Obama?’ Volgens mij komt zelfs anno 2026 enkel het kortstondige premierschap van de Brits-Indiase Rishi Sunak nog het dichtst in de buurt van ‘zwart leiderschap’ in Europa.

‘De lezer zij gewaarschuwd’

Maar daar gaat Amerika, dat zijn wij helemaal niet over. Ver voordat Amerika z’n eerste zwarte president koos, begint de zoektocht van Geerten Waling (gepromoveerd historicus, onderzoeker, journalist en columnist) bij de geboortepapieren van niet alleen Amerika, maar ook van ons eigen land.

Dat doet hij, heel fijn, zonder postmoderne fratsen: dit boek gaat over de stichting van de Verenigde Staten en dat werd gedaan door “blanke mannen met macht, vermogen en aanzien”, benadrukt de schrijver in een inleiding waarin ook deze (door mij iets ingekorte) alinea staat:

“Geschiedschrijving [zegt] dikwijls meer over de tijd van de historicus dan over het tijdvak dat hij onderzoekt. Met de toegenomen gevoeligheid voor sociale rechtvaardigheid, diversiteit en inclusie, is ook het aantal academische studies naar slavernij, racisme, discriminatie en andere vormen van onderdrukking in het verleden navenant toegenomen. De lezer zij gewaarschuwd: dat perspectief speelt in dit boek amper een rol.”

Amerika, dat zijn wij is overigens ook geen ‘anti-woke’ boek, het is domweg wat een geschiedenisboek behoort te zijn: een goed onderzochte, op brede bronnen gebouwde verkenning van historische gebeurtenissen. Het bestaat bovendien in een actuele context: de Verenigde Staten bestaan aankomende 4 juli 250 jaar.

Hoe het allemaal begon, mag in algemene zin als bekende materie verondersteld worden. Van de Pilgrim Fathers en de handelskoloniën tot ‘no taxation without representation’, de Boston Tea Party en de strijd met de Engelse koning George III, van wie de eerste dertien staten zich vanuit ‘Common Sense’ losmaakten middels de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring van 4 juli 1776.

Nederland bestaat, vanaf zijn eerste gedaante, op 26 juli 445 jaar. Op die dag in 1581 werd het Plakkaat van Verlatinghe getekend door de Staten Generaal van de Zeven Verenigde Nederlanden, waarin het latere Nederland de Spaanse koning Filips II tot tiran bestempelde en zich van hem onafhankelijk verklaarde.

In zijn vlotte schrijfstijl beschouwt Waling deze historische kaders als een soort basale kennis, waardoor je - en dat zal per lezer verschillen - misschien niet bij alle namen of personen de ruimere context zult (her)kennen maar die het boek des te prettiger, vlotter en ook luchtiger maken omdat het niet álles wil uitleggen.

Van Tiende Penning tot een haven vol tirannen-thee

Waling zoekt in zijn boek namelijk primair naar parallellen en verschillen tussen het Nederlandse Plakkaat van Verlatinghe en de Amerikaanse Declaration of Independence van twee eeuwen later. Werd die laatste geïnspireerd door de eerste en zo ja, zijn daar bewijzen voor (of tegen)?

Anekdotes zijn in ieder geval voldoende voorhanden. Waar de Amerikanen in de 18e eeuw hun buik vol hadden van Britse invoerheffingen als de Sugar Act en de Stamp Act (hier geen grap maken over Trumps tarieven - red.), waardoor uiteindelijk de Britse theebalen in de haven van Boston werden gedumpt, leidde de Tiende Penning (een vorm van omzetbelasting) die de Spaanse landvoogd Alva invoerde bij de Nederlanders reeds in 1571 tot het gramschap dat de schalen richting opstand bewoog.

Er bestond een stevige Nederlandse invloed op de vroege vorming van Amerika. Iedereen weet dat New York ooit Nieuw Amsterdam heette, maar wist u dat zich onder de passagiers van de Mayflower, het beroemde schip waarmee de Pilgrim Fathers in 1620 aan land kwamen bij wat nu Plymouth Rock heet, ook Nederlands-Engelse calvinisten in ballingschap bevonden, die vanuit Leiden via Engeland naar het noord-oosten van de Nieuwe Wereld zijn meegereisd? Zij brachten (boeken met) Nederlandse historie mee. Ook de allereerste burgemeester van New York, Thomas Willett, kwam uit Leiden.

Amerika kent vanzelfsprekend vele vaders en moeders, pioniers en verschoppelingen, gouverneurs en kolonisten, gelukszoekers en pechvogels uit alle windstreken die het land hebben bewoond, bedwongen, gevormd of het juist tegen het land of leiderschap hebben afgelegd, maar daarin is een onmiskenbare historische Nederlandse invloed geweest op wet, recht, gezag en handel.

En dus ook op de Declaration of Independence, de Bill of Rights en de US Constitution? Waling dook - over een periode van tien jaar - bijna letterlijk in de boekenkasten van de Founding Fathers, op zoek naar bewijzen voor Nederlandse inspiratie uit de zestiende eeuw.

Daarbij poneert de historicus met zijn journalistieke oog ook wat - zeer terechte - cultuurkritiek over de relatieve Nederlandse onverschilligheid inzake onze eigen oprichting en onafhankelijkheid, zeker in verhouding tot het pompeuze Amerikaanse patriottisme. Ook dat is een actueel onderwerp, in de huidige debatten over Nederland, Nederlanderschap en de demografische en culturele uitdagingen waar ons land mee te kampen heeft.

Ondanks de vele namen, jaartallen en tijdsprongen tussen de strapatsen van Willem van Oranje en de rebellie van Thomas Jefferson en zijn kornuiten twee eeuwen later, krijgt de lezer precies wat ie nodig heeft, in klare taal - de academicus Waling is als het ware vertaald door de journalist Waling. Wie over bepaalde personen of gebeurtenissen alsnog meer wil weten, kan zijn lol op in de ruime bronnenlijst van boeken, archiefstukken en historische documenten die Waling heeft geraadpleegd, bestudeerd en vergeleken.

Voor een hardnekkige Amerika-liefhebber vormen Amerika, dat zijn wij een soort fijne memoires van het klassieke liberalisme en de (volks)soevereine vrijheid, een romantische verzuchting bijna, zowel over die ‘shining city on a hill’ aan de overzijde van de Atlantische Oceaan als over onze eigen Nederlanden, jonge naties die zich beiden ooit een nieuw Israël waanden.

Daarbij is het oprecht fijn om weer eens wat nieuws over de VS én onszelf te kunnen lezen zonder de badinerende echo’s over TWAMP TWAMP TWAMP of de “nuchtere” (lees: hysterische) Hollandse nadruk op de suggestie dat alle Amerikanen op z’n minst een beetje gek zijn. Dat zijn ze niet, ze lijken misschien wel meer op ons dan sommige mensen lief is.

Amerika, dat zijn wij van Geerten Waling is voor 22,99 euro te koop bij Uitgeverij Prometheus. De vroege lezer kan de schrijver zelf horen spreken over zijn eigen boek (dat op maandag 8 juni officieel gepresenteerd wordt) bij WNL op Zondag, om 10 uur op NPO1.

---

In maart 2026 was Geerten bij mij op bezoek, en namen we dit gesprek op:

Wilt u Nijmans Nieuwsbriefje helpen groeien, maar heeft u geen trek in een doorlopend abonnement? Een vrijblijvende donatie is ook altijd welkom!

5 euro | 10 euro | 15 euro | Anders, namelijk…

Maar met een jaarabonnement bouwt u een vrijstaatje mee op en als Fouding Member wordt, bent u zelfs een soort Founding Father. Of Mother, want dat kan tegenwoordig natuurlijk ook gewoon: