Een alleslezer. Zolang ik me kan herinneren, verslind ik boeken. Via de verhalen en hoofdpersonen leerde ik op jonge leeftijd andere werelden kennen. Op mijn tienerkamer kwam ik aanraking met filosofen, kunststromingen, politieke en maatschappelijke historische figuren. Geschiedenissen van streken, landen en werelddelen ontsloten zich voor mij. Een alleslezer, omdat het mij niet uitmaakte zolang ik een deur had naar een andere wereld en nieuwe gedachten. De verplichte leeslijsten voor de verschillende talen op de middelbare school waren een peulenschil en het ritme van twee tot drie boeken per week tijdens mijn studie Nederlandse Taal en Cultuur leidde niet tot uitputting of verzadiging.

Je hoort wel eens van mensen die wonen in boeken, nou daar was ik er één van. Niet dat ik geen andere dingen deed in mijn leven: integendeel. Maar er was wel altijd dat boek, in de tas, voor kleine momentjes of lange uren.

Dat boek verdween uit mijn tas toen ik Tweede Kamerlid werd. Niet direct natuurlijk, maar wel vrij snel en onverbiddelijk. Oh, er waren wel boeken: van politici of over hen. Van wetenschappers en journalisten, over actuele onderwerpen.. Maar er was geen ruimte meer om te ontsnappen en te ontdekken. Om een andere wereld in te stappen, om te vergroeien met hoofdpersonages – hoe abject ze ook kunnen zijn. Héél soms gebeurde het op vakanties opeens: loskomen uit de waan van de dag. Maar zelden. De stapel gekregen en nog te lezen boeken groeide en groeide totdat ik voor mijn verjaardagen geen boeken meer vroeg.

Gelukkig is het met lezen net als met fietsen: je verleert het nooit. Dus zijn de boeken weer mijn leven in gesijpeld en lees ik bijna weer op maniakale en ouderwetse wijze. Of het nu op de e-reader staat of gewoon op papier, van Amerikaanse dark fantasy tot de cultuur-historische roman van Nederlandse schrijvers of alles er tussenin: het zit weer in de tas... En komt er ook weer uit.

Nieuwe perspectieven, inzichten, geuren en kleuren, gedachten en gesprekken om in te wonen. Van hoofdpersonages die je nooit zult ontmoeten, maar zo goed kent. Geen serie of film kan op tegen lezen. Het echt goede verhaal leeft met je mee als je niet leest. Neemt bezit van je geest en blik, soms zelfs van je hart. Het laat ook licht schijnen op de reële gebeurtenissen van nu. Op het nieuws of de duiding van nieuws van nu.

Zo nam de adembenemende roman ‘Narcis’ me de afgelopen weken mee in het prachtige Wenen van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. De kennis van de geschiedenis maakt dat er een permanente dreiging hangt boven de frivole en ogenschijnlijk trouwe vriendschap van zes vrienden. Zo verschillend als zij zijn in hun herkomst en de keuzes die ze maken in het leven, zo divers is de loop van de levens van de zes. De tijd verstrijkt, de oorlog nadert. Over de grillige bergtoppen is het balanceren tussen kameraadschap en verraad. De donkere tijden die komen, die kennen wij, de lezers, we zien ze erin struikelen of juist op tijd ontkomen. Alle thema’s van onze tijd (klasse, homoseksualiteit, antisemitisme, religie en ideologie) hebben ook de personages van een eeuw geleden in hun greep.

Niets is wat het lijkt, zo realiseerde ik me tijdens het lezen van dit boek. Waar ik door de titel voorgesorteerd was op een hoofdpersonage met narcisme in het karakter, ontmoette ik juist de afwezigheid van het centraal stellen van zijn ego. Laat dat maar aan anderen over! De eenling die juist de verbinding is tussen anderen, dat thema had ik niet verwacht. Ook realiseerde ik me zeer hoe broos het vertrouwen destijds was in democratie. Dat vele bewegingen in die tijd – links én rechts – helemaal niet geloofden in het stroperige van democratische besluitvorming.

Dat instituties ter controle van macht broos en vaak gecorrumpeerd waren door klasse, religie en kapitaal. Ja, dat schreeuwde me tegemoet. Hoezeer je moet leren van het verleden, de parallellen die nu worden getrokken met toen, kwam op mij sleets en uitgekauwd over. Door de alledaagsheid van de naderende oorlog en de vernietiging van de vriendschap, blijft vooral achter dat het leven mensen toen ook overkwam.

Niets is wat het lijkt en regelmatig word je gelogenstraft in je eigen aannames. Zo keek ik met opluchting naar de verkiezingsuitslag van Hongarije. Wetende hoezeer het kiesstelsel en de balans van macht (en controle daarop) was verschoven in de afgelopen jaren, bleek het toch nog te werken: de democratie. De autocratie blijkt niet onomkeerbaar. Ik dacht aan Manno, hoofdpersoon van Narcis, die ook tegen je verwachting in de waarheid deelt. En hoe dit de wrede keuze aan het einde diep rechtvaardig laat voelen.

Door het onderdompelen in het boek over het Wenen van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw – en dat vleugje Haarlem - deed ik de sociale media minder aan. Dat bevalt wel. Want het over elkaar heen tuimelende gelijk over het einde van de democratie, de geclaimde paralellen met de jaren dertig , ik kon ze even loslaten. Ik zat er immers even middenin! Ja, we moeten ons altijd zorgen maken om de democratie en de rechtsstaat. Om toeslagenschandalen te voorkomen, om te voorkomen dat er een politieke klasse ontstaat dat zich achter modellen verschuilt en bang is voor contact met de ‘gewone’ burger. Om te voorkomen dat we onszelf in bubbels terugtrekken en de ánder tot het probleem verklaren, in plaats van de bestuurders die niets voor elkaar krijgen.

Tegelijktijdig is het wijzen naar ánderen en hun rol in de aantasting (of versterking) van de democratie en instituties zowel gemakkelijk als lui. We horen onszelf permanent te voeden met inzichten – nieuw of oud, bekend of onbekend. En hoezeer doe je dat eigenlijk als je veilig in je eigen bubbeltje op de X-en en Bluesky-en van deze wereld zit te vingerwijzen naar de ánder? Als je die ander, maar ook jezelf, de vrijheid ontneemt om op zoek te gaan naar iets anders dan de gebaande paden en de opgelegde gedachten?

Je kunt het allemaal wel stellig weten en de anderen beschimpen, maar het is zo verstikkend dat daarin hypocrisie, corruptie en aantasting van moraliteit juist welig kan tieren.

Alles wat je aandacht geeft, groeit. Een sport waar je tijd insteekt, betaalt direct uit in meer souplesse en conditie. Echte natuurtalenten daargelaten: inspanning is vereist om beter te worden. Dit geldt ook voor zaken van het humeur. Iedereen met wat aanleg voor somberte kan beamen dat erin hangen heerlijk is maar dat het uiteindelijk niet leidt tot opklaringen. “De zinnen verzetten” is niet voor niets een gevleugelde uitdrukking. Iets níeuws doen, iets ánders, ook wel ‘de sleur doorbreken’.

Aandacht geven en de zinnen verzetten, ze klinken tegenstrijdig aan elkaar. Het tegendeel is waar. Juist door even afstand te nemen, kan je met frisse blik en nieuwe energie weer aandacht geven. De zinnen verzetten is iets anders dan de aandacht verliezen. Iets ánders doen, is niet verslappen.

In de politiek is aandacht cruciaal om iets te laten groeien. Het verdiepen in een onderwerp – de theorie, maar vergeet zeker niet de praktijk – is een essentiële basis om mee te kunnen praten en vooral mee te kunnen werken en denken over een onderwerp. Ervaring helpt altijd, maar aandacht is het sleutelwoord. Ervaring kan ook juist slonzig maken of zorgen voor luiheid, zowel intellectueel als praktisch. Dat je het allemaal wel weet, jij weet wel hoe het zit en hoe niet. Terwijl de wereld altijd verandert, aandacht blijft nodig. Cruciaal zelfs.

Wat in de politiek heel veel gebeurt, is dat de aandacht verslapt of helemaal verloren wordt. Wat er was gebeurd als de aandacht voor de misstanden bij de dienst Toeslagen was weggezakt? Ik kan u op een presenteerblaadje geven wat er was gebeurd: het onderwerp was in het grote zwarte gat van politiek Den Haag verdwenen. En met het onderwerp die meer dan 40.000 gezinnen en meer dan 100.000 betrokken kinderen.

Rel van de Week, van de Dag, van het Uur

Het had gemakkelijk gekund dat een andere politieke rel voorrang had gekregen. Of een belangrijk wetsvoorstel dat op de agenda van de Tweede Kamer kwam. Waar je twintig jaar geleden de politieke Rel van de Week had, werd dat tien jaar terug de politieke Rel van de Dag. Nu zijn we bij de politieke Rel van het Uur. Het is niet meer bij te benen.

Aandacht in Den Haag is vluchtig en dat is een probleem voor vele onderwerpen. Wil je iets op de agenda krijgen én houden, dan is een lange adem nodig en veel aandacht. Want als je iets aandacht geeft, dan groeit het. Toch zijn er vele momenten waarop mensen in de politiek de zinnen willen verzetten. Iets nieuws presenteren is altijd positiever dan nog ergens over om opheldering vragen. Terugkomen op een onderwerp wordt al snel gezien als oude koeien uit de sloot halen, of blijven hangen in een onderwerp. De dynamiek van het politieke proces in samenspel met de omloopsnelheid van de media werkt hier enorm aan mee. In positieve zin en in negatieve zin. Er is meer mogelijkheid om nieuws te brengen, maar er is minder wat beklijft.

Toen ik in 2006 in de Kamer kwam, waren er bijvoorbeeld nauwelijks avondvergaderingen. Een spoeddebat heette niet alleen zo, maar werd na aanvragen ook nog dezelfde dag of toch zeker dezelfde week gehouden. Wetten en agenda’s werden nog verspreid met ‘groentjes’ en ‘witjes’ in de postvakken. Nieuws vanuit het kabinet kwam op vrijdag na de ministerraad.

Weinig ervaring en veel verdachtmakingen

Was de politiek in 2006 dan saaier? Dat geloof ik toch niet. Mechanismen en spelletjes waren er als druppels in stromend water. Er was in ieder geval meer tijd voor aandachtig met iets bezig zijn. Er was tijd voor ervaring op doen.

De afgelopen vijf jaar zijn er drie keer verkiezingen geweest. Kamerleden werden al door verkiezingen vervangen voordat ze goed en wel wisten te ordenen wat aandacht nodig heeft en hoe dan precies, en wat niet- en toen ze alweer moesten vertrekken. Er zijn veel onderwerpen waarover een grote groep het niet wil hebben en wat ze makkelijk klein kunnen houden. Of verdacht kunnen maken.

Het opzetten van kongsi’s of omerta’s is helemaal niet nodig, omdat de aandacht voor zaken die rieken, sowieso bijkans afwezig is. Het benoemen van problemen lijkt in politiek Den Haag belangrijker te zijn dan ze oplossen. De social-media teams van fracties en ministeries dijen uit en al die kostbare uren gaan niet zitten in aandacht voor de inhoud. Oppositiepartijen mogen dan met alle misbaar en toonhoogte hun verhaal doen, natuurlijk, maar er is geen druk om er écht iets mee te doen.

Media zijn bezig met nieuwe verhalen, willen niet meerdere keren stukken schrijven over onderwerpen waar geen ‘nieuws’ in zit – zo werkt het gewoon. De dynamiek van ‘de zinnen verzetten’, de overvolle drukke agenda, en irritant gevonden worden als je ergens herhaaldelijk aandacht voor vraagt, maakt dat aandacht voor iets al is verslapt en vervlogen voor het goed en wel is getrokken.

Dit doorbreken is geen hogere wiskunde. Zorg dat Kamerleden meer inhoudelijke ondersteuning krijgen, zorg dat het behandelen van ‘saaie’ wetsvoorstellen en het onderzoeken van beleid weer het nieuws haalt. Niet vluchtig, maar met aandacht. Want met aandacht volgen wat onze volksvertegenwoordigers en bestuurders doen met hun tijdelijk verkregen macht, maakt uiteindelijk ons allemaal sterker.

Hoed u voor landelijke politici die vertellen hoe de lokale democratie verbeterd moeten worden! Ooit hadden we minister Plasterk van Binnenlandse Zaken die de democratie ging verbeteren: twaalf provincies zouden opgaan in zeven landsdelen en gemeenten mochten niet kleiner zijn dan 100.000 inwoners. Schaalvergroting zou de gemeenten efficiënter maken, dan konden ze de extra taken voor wijk- en jeugdzorg aan én kon deze minister toch maar met een megaproject de geschiedenisboeken in. De plannen van Plasterk sneuvelden na veel kritiek in het parlement.

Ondanks dat de verplichte herindelingen ‘vrijwillig’ werden, kwam er een golf gemeentelijke schaalvergrotingen op gang. En omdat het dumpen van overheidstaken bij de gemeenten rucksichtslos doorging, kwamen er ook steeds meer regionale, soms bovenregionale, samenwerkingsverbanden. Daarmee is een bureaucratische doctrine van de onvermijdelijkheid ontstaan. Niemand lijkt nog keuzes te maken en daarop aangesproken te kunnen worden.

Als gemeenteraadsleden willen controleren wat in samenwerkingsverbanden gebeurt, is het bestuurlijk verstoppertje spelen. Beetje zoals de Tweede Kamer met de Europese besluitvorming het bos in wordt gestuurd. Met democratie heeft het niets meer te maken.

Lokaal bestuur verloor aanzien, aantrekkingskracht en: burgerlijke betrokkenheid.

Lage opkomst, slinkende legitimiteit

Lokale verkiezingen zijn de belangrijkste van allemaal, omdat die over onze directe leefomgeving gaan. Maar de opkomst wordt verkiezing op verkiezing lager, bij de vorige verkiezing werd nét geen 51% gehaald. De legitimiteit van vele gemeenteraden ontbreekt. Simpelweg omdat de gemeenteraad niet eens meer de helft van de kiezers op de been weet te brengen. Waarom zijn er toen geen alarmbellen afgegaan? Als in Rotterdam nog geen vier op de tien mensen gaat stemmen, dan is er toch iets goed mis met de democratie? En als zelfs in de hoofdstad van het land de gemeenteraad geen steun heeft van tenminste de helft van haar inwoners, waarom wordt dan gedaan alsof we in een democratie leven?

Natuurlijk is het zo dat voor de verkiezingen geldt: wie stemt, die bepaalt. Maar zou het niet eens tijd worden om in alle gekozen gremia de aantallen zetels die de níet-stemmende kiezers vertegenwoordigen, leeg te laten? In de Tweede Kamer zouden er dan 32 onbezet blijven. Inderdaad: niet D66 maar de Partij van de Thuisblijvers is de grootste partij van Nederland.

Lege zetels stemmen niet op wetten of de eindeloze motiebrij. Het halen van een Kamermeerderheid wordt dan een nog lastigere exercitie! Maar let wel, in menig gemeenteraad had met zo’n zetelverdeling de afgelopen vier jaar geen besluit genomen kunnen worden, simpelweg omdat de gemeenteraad überhaupt geen meerderheid van de kiezers meer weerspiegelt.

Het democratisch tekort

Het democratisch tekort komt niet alleen omdat de kiezer thuisblijft. Er is ook veel te veel waar de lokale volksvertegenwoordiging en bestuurder simpelweg niet (meer) over gaat. Veel lokale dilemma’s worden veroorzaakt door landelijk beleid, bijvoorbeeld als het gaat om de langdurige bezuinigingen op jeugdzorg en huishoudelijke thuiszorg. En wat te denken van de doelstellingen voor de opvang van asielzoekers? Nood dwingt, omdat ook hier het landelijke beleid een schandalige puinhoop is. Verzet tegen grootschalige opvang is heel begrijpelijk, want iedereen weet dat grootschaligheid sneller tot onbeheersbare problemen leidt. In gemeenten waar al langer – vaak ook veel kleinschaliger – opvang plaatsvindt, weet de bevolking vaak dat het wel kan.

Voor de aankomende gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart zien we toch weer voornamelijk publicitair geweld over ons als burgerij uitgestort door landelijke partijen. Landelijke kopstukken op lokale posters, alsof zijzelf (hallo Geert, dag Rob, hoi Lidewij) op het kiesbiljet van Heemskerk of Sint-Michelsgestel staan. Landelijke partijen domineren hoe dan ook de talkshows - en ja: ik zat zelf ook met Ruben Brekelmans aan zo’n tafel. De kiezer heeft daar voor zijn of haar lokale stemkeuze geen sikkepit aan.

Het democratisch tekort komt ook omdat landelijke politici doen alsof de problemen die ze landelijk uitnutten overal bestaan. “Bij iedereen een azc in de achtertuin”, is natuurlijk flagrante onzin. Dat overal gekozen moet worden tussen of jeugdzorg, of het zwembad, of de bibliotheek ook. Of de schertsvertoning van een extra schorsing tijdens een debat vanwege de ramadan. Allemaal landelijke ophefjes om lokale stemmen te werven. Maar de ene gemeente is de andere niet, niet qua voorzieningen of qua begroting.

Kortom: als de kiezer wil weten wat die lokaal moet stemmen, dan is de landelijke politici en hun ruzies volgen echt onzinnig.

Waar gaat de campagne nog over als de landelijke partijen hun lokale afdelingen garantie op zetels geven, doordat ze landelijk hoog in de peilingen staan? Wat betekent de poster-slogan ‘Weer D66’ wanneer het om mijn mooie Haarlem gaat? Waar staan ze dan precies voor? Zijn ze voor of tegen het verder invoeren van betaald parkeren, wat in een referendum twee jaar geleden door tachtig procent van de kiezers werd afgewezen – ook in wijken waar het betaald parkeren geen acuut onderwerp was?

Het staat niet op hun “gemeentelijke” verkiezingsposter, die landelijk in alle bushokjes hangt.

Geef lokale verkiezingen terug aan lokale politiek

We moeten de democratie redden en daarom wil ik als oud landelijk politicus een lans breken voor de democratie van onderop. De democratie van mensen in buurten en wijken. Door de totaal verziekte sfeer rond landelijke politiek en in landelijke verkiezingen, worden lokale kanjers van wethouders en gemeenteraadsleden helemaal niet meer gezien. Willen we over vier jaar nog kiezers naar de stembus trekken voor de lokale verkiezingen, dan moeten we landelijke partijen er radicaal uitgooien.

Lokale partijen zullen hoe dan ook winnen en er is geen bewijs dat bestuur met lokale of landelijke partijen beter of slechter is. Zowel in lokale afdelingen van landelijke partijen als in lokale partijen zonder landelijke partij zie je enorme politieke dieren die goed de gemeenschap te betrekken bij beleid, en ook moeilijke keuzes weten te verkopen. Zowel lokalen als landelijken zijn echter net zo goed beiden hofleverancier van het gilde der onzichtbare wethouders – teruggetrokken op stadhuizen, in bureaucratie florerend. Evenals het slag dat vooral zaken regelt voor vriendjes maar daarbij vergeet dat openbaar bestuur integriteit en transparantie nodig heeft.

Lokale politiek wordt door lokale mensen gemaakt, gaat over lokale thema’s en daarbij horen geen landelijke partijen. Niet als het gaat om de thema’s die geplugd worden, om sjablonen voor lokale programma’s die gemaakt worden. De democratie hoort van onderop te komen, dus het is tijd om de band door te snijden. Dan kunnen wethouders en burgemeesters ook niet langer door hun landelijke partijen – met zicht op een carrièrestap naar de landelijke politiek – in de plooi gehouden worden.

Organiseer mensen lokaal en red de democratie

Lokale politiek hoort te bruisen en hoort niet te gaan over het verdelen van de schaarste maar over hoe gemeenschappen worden vormgegeven. Gemeenten horen niet in bureaucratische aanbestedingsmachines te veranderen ‘omdat dit nu eenmaal zo moet’, maar inzicht te hebben in de lokale behoeftes die in samenspraak met burgers, bedrijven en organisaties worden georganiseerd. Van sport tot onderhoud van de publieke ruimte, van cultuur tot veiligheid. Van groen en speelplekken tot winkelbeleid en parkeerplekken. Van nieuwe woningen tot het renoveren van wijken. En ja ook over de opvang van asielzoekers.

Geen landelijk gekakel in de lokale macht, het zou een zegen zijn. Burgers en hun belangen worden lokaal georganiseerd en ook lokaal tegen elkaar afgewogen. Door mensen te vragen naar hun behoeften en te betrekken bij lokaal beleid ontstaat er meer betrokkenheid. Meer betrokkenheid leidt ook tot meer begrip voor afwegingen en keuzes die gemaakt moeten worden. Dit zal zorgen voor een betere opkomst, omdat burgers dan ook weten wat er op het spel staat wanneer ze níet hun stem laten horen bij de verkiezingen.

Het zou ook heel wat schelen in verkiezingstijd: geen landelijke kopstukken in de straten, geen gekakel over wat de schuld is van ‘links’ of ‘rechts’ beleid. Geen columnisten en opiniemakers uit willekeurig Spanje, Amsterdam, Zweden, Portugal of Haarlem die zich met uw lokale keuzes zouden bemoeien.

Wel: lokale debatten, lokale verkiezingsthema’s, lokale kranten – print of digitaal - en lokale lijsttrekkers die hun gezicht moeten laten zien, en hun verhaal aan hun eigen gemeente moeten vertellen. Politiek van onderaf, leve de ‘kleine’ democratie!

Geef de burger weer een stem. Maak lokale politiek weer lokaal. En tot die tijd: ga vooral stemmen deze ronde. De lokale plicht roept!

Het is een tumultueuze tijd en het nieuws over willekeurig welk onderwerp dendert over ons heen. De installatie van het kabinet Jetten en de politieke zuster- en broedertwisten lijken alweer een eeuwigheid geleden. Het nieuws over de aanvallen op Iran en de gevolgen daarvan nemen de headlines over. Er zijn extra talkshows en op ieder mediaplatform zijn live-blogs. Er is oneindig veel te vinden aan meningen, desinformatie, feiten, ooggetuigen, persconferenties. Het is lastig navigeren, want vreugde om het verdrijven van een nietsontziend religieus staatshoofd, gaat hand in hand met onzekerheid over de onvoorspelbare gevolgen.

Op het gevaar van navelstaren te worden beticht, wil ik toch het licht schijnen op een andere kwestie. Ook met onvoorspelbare gevolgen. Een kwestie onder onze neus, wellicht in het elektronisch apparaat dat u gebruikt om deze column te lezen. Een onderwerp dat ook een live-blog verdient, maar niet snel zal krijgen.

Odido was in de afgelopen weken ook een groot nieuwsevent. Het nieuws dat de privé- en financiële gegevens van ruim zes miljoen (!!!) mensen zijn gestolen, sloeg in als een bom. Wat was er buit gemaakt? Kon Odido zijn klanten niet beter informeren? Wat is identiteitsfraude precies en hoe voorkom je dat nadat persoonsgegevens tot aan burgerservicenummer en paspoort zijn buit gemaakt?

Om de media ‘warm’ te houden, benaderden de hackers hen om te laten zien hoeveel er was buit gemaakt. Journalisten vertelden hoe schadelijk de informatie voor het dagelijks leven van mensen kan zijn. Odido was niet alleen slordig met de informatie van klanten, maar ook die van oud-klanten. Het bedrijf was tevens uitermate vrijgevig met oordelen over klanten hun humeuren, betalingsdiscipline of zelfs of ze bedreigd worden.

Mensen die dachten aan Odido een dienstverlener te hebben die hen zou helpen aan een nieuw geheim nummer, hadden even buiten de mogelijkheid gedacht dat beveiliging tegen inbrekers voor Odido zelf minder prioriteit heeft. Odido lokt mensen via digitale vitrines haar winkel in en had tegelijkertijd de kluisdeur naar de klantgegevens onbewaakt open staan. Het is onvergeeflijk. Ook is onvergeeflijk dat alle gegevens allemaal zijn gepubliceerd en met een beetje handigheid iemands identiteit makkelijk na te bootsen is. De gevolgen zijn ongewis.

In mijn omgeving was de inbraak bij Odido het gesprek van de dag, het werd opnieuw duidelijk hoe belangrijk het is dat persoonlijke gegevens goed beveiligd moeten worden opgeslagen. Het is ook meer dan helder dat het beter is dat mínder gegevens van mensen genoteerd en bewaard kunnen worden. Wat dacht je van een goede strategie om niet alle gegevens bij elkaar op te slaan. Of te versleutelen, zodat zaken niet aan elkaar gekoppeld kunnen worden. Ik noem maar een paar van de vele, vele opties.

Gelukkig worden klanten van Odido nu opgeroepen om goed om te gaan met hun digitale veiligheid, want als dan een beetje internetkenner alles van je kan vinden, dan kan je maar beter het advies krijgen om je huis te barricaderen.

Als Odido voor u geen ogen opent, denk dan eens over een maandenlange inbraak in justitie- en andere overheidssystemen. Bij onder andere de Raad voor de Rechtspraak, het gevangeniswezen (DJI), notabene de Autoriteit Persoonsgegevens, college te beoordeling van geneesmiddelen en ‘een gemeente’ is via een versie van een beveiligingsprogramma een achterdeur of een voordeur opengezet om lekker mee te kijken. Het lek dat eind januari werd ontdekt en gedicht, bestond al sinds augustus 2025!

Mogelijk is dus al die tijd meegekeken bij onze overheidsdiensten. De gegevens – inclusief werk- en woonadressen – van cipiers en ander gevangenispersoneel is buit gemaakt. Vast krijgen zij nu ook het goede advies om goed alert te zijn op hun data, maar het is natuurlijk de omgekeerde wereld. Het feit dat zij nu thuis kunnen worden opgezocht door vrienden of vriendinnen van de celbewoners van hun werk, is te voorzien. Zij – en hun families – zijn in een uiterst onveilige situatie gebracht. En nu? In de twee Kamerbrieven, op 6 februari en 27 februari beschrijven de staatssecretarissen van Justitie en Binnenlandse Zaken wel wat er is gebeurd, maar niet wat er nu wordt gedaan voor het personeel dat groot risico loopt.

Digitale inbraak gebeurt aan de lopende band. Bij bedrijven, bij overheden, bij personen. De buitgemaakte informatie is goud waard en kan in de reële wereld grote gevolgen hebben. Al dik tien jaar geleden waarschuwde FBI de Nederlandse overheid dat criminele jacht maken op medische gegevens. De digitale wereld en de echte wereld zijn niet meer te onderscheiden als het gaat om de buitgemaakte gegevens. Het is geen kwestie van de stekker eruit trekken als de handlangers van criminelen op de stoep staan van DJI-personeel. Een noodpakket gaat niet helpen tegen een stalker die via de Odido-inbraak weer weet waar je woont.

Terwijl de kennis over het belang van digitale veiligheid zou moeten toenemen bij de overheid, zijn de voorbeelden van lankmoedige omgang met onze persoonsgegevens legio. Dat het doen van bevolkingsonderzoek bij vrouwen (uitstrijkjes) bij diagnostische centra gebeurt die de gegevens niet voldoende beveiligen. Dat de Belastingdienst het hele BTW-aangiftesysteem in handen van een Amerikaans bedrijf heeft gelegd, waardoor de gegevens in te zien zijn door de Amerikaanse staat. Tegelijkertijd is er een staatssecretaris voor digitale economie en soevereiniteit, die blijkbaar niet betrokken is bij deze inbraken bij de Rijksoverheid (want ze ondertekende de hierboven gelinkte brieven niet mee).

Het moet echt afgelopen zijn dat het kabinet de verdeling van de verantwoordelijkheid over veilig en strategisch digitaal beleid verdeelt over drie ministeries en drie bewindspersonen. Een nieuw ministerie zonder enig mandaat is enkel cosmetisch, maar één verantwoordelijke is wel belangrijk. De versnippering is vast logisch op papier uit te leggen, maar de praktijk is dat de overheid voor aap staat. En de persoonsgegevens van personeel op straat komen te liggen met grote gevolgen voor hun én onze veiligheid. Dus aan de slag, staatssecretaris Willemijn Aerdts: trek de verantwoordelijkheid volledig naar je toe!

Ophef voor inhoud. Zo zien mensen politiek Den Haag. Vaak terecht, maar ook onterecht. Vergis je niet, er wordt kneiterveel inhoudelijk werk verzet. Er gebeurt in de Tweede Kamer en op ministeries veel en veel meer dan wij als burgers te zien krijgen of goed kunnen volgen. Het is wel taai, die inhoud. Het binnenwerk van de Kamer, met al zijn procedures, begrotingscycli en techniek is maar moeilijk te doorgronden. Om eerlijk te zijn, ik had politieke proces als Kamerlid ook pas na een jaar of vijf in de smiezen. En dan zo in de smiezen dat ik de techniek in kon zetten voor de inhoud. Voor je het weet beheers je wel de techniek, bureaucratie en processen, maar ben je het zicht op de inhoud volledig verloren. Weten hoe iets werkt is uitdrukkelijk iets anders dan de uitkomst kennen.

“Het is zo fijn dat er weer iemand zit die weet waar die het over heeft”, zeiden verschillende mensen toen Martin van Rijn als staatssecretaris langdurige zorg aantrad. Zijn voorganger Marlies Veldhuijzen van Zanten-Hyllner had haar stethoscoop nog om haar nek hangen toen ze het politieke toneel betrad. Als verpleeghuisarts wist ze alles van de inhoud, maar in politieke processen was ze ongetraind. Ze worstelde met beleidsjargon, haalde belangenorganisaties door elkaar en werd voor ieder debat zo getraind dat er geen doorkomen aan was.

Menselijke vakkennis of bestuurlijke behendigheid?

Toch had juist zij de moed om een wetsbehandeling stil te leggen nadat ze de Kamerleden had aangehoord bij de plenaire behandeling. Zij begreep dat de wet die het drogeren of vastbinden van zorgbehoevende mensen wettelijk mogelijk moest maken. op verkeerde leest geschoeid was. In weerwil van de sector – waarin zorgbestuurders institutionele belangen vertegenwoordigen en maar zelden hun bewoners – en in weerwil van haar eigen ministerie, bouwde Veldhuijzen van Zanten de wet van ‘ja, mits’ om naar ‘nee, tenzij’. Met praktijkkennis in haar hoofd en hart koos ze voor rechtsbescherming voordat vastbinden en drogeren in de zorg kon worden ingezet.

Toen kwam Van Rijn, in zijn eerste debat slalomde hij soepel langs alle vragen van Kamerleden. Struikelde niet over het beleidsjargon en kende alle aangehaalde belangenorganisaties, en de hoge VWS-ambtenaar zat tevreden naast de bewindspersoon. Als ik terugdenk, valt mijn mond opnieuw open, want inhoudelijk was het ons als Kamerleden niet gelukt om hem te laten erkennen dat het vaag geformuleerde beleidsvoornemen ‘uitfaseren van zorgzwaartepakketten vv 1 en 2’ de facto het sluiten van de verzorgingshuizen betekende. Toeschouwers van het debat zagen echter alleen frustratie bij Kamerleden en rust bij de staatssecretaris. “Eindelijk weer iemand die weet waar het over gaat”.

De uitkomst kent u wel: in de kabinetsperiode Rutte II werden de verzorgingshuizen gesloten.

Share

Er moeten mensen uit. Ook de goeie mensen?

Het coalitieakkoord van het aanstaande minderheidskabinet wijdt haar eerste inhoudelijke gedeelte aan ‘de overheid’. Preciezer: een ‘slagvaardige overheid’! De overheid is te complex geworden waardoor beloftes niet waargemaakt kunnen worden. De inzet is om die complexiteit te verminderen door regels te gaan schrappen. De productiviteit is achtergebleven op de groei van het ambtenarenapparaat, heet dat in ook enigszins zakelijk jargon.

Dus lezen we dat er een taakstelling komt voor vermindering van ambtenaren en de Roemernorm - een maximum voor externe inhuur – wordt na jaren negeren weer in ere hersteld. Het uitgangspunt moet zijn dat benodigde expertise op de ministeries zelf aanwezig is, zodat deze niet duur ‘van buiten’ hoeft te worden ingehuurd. Allemaal zaken waar ik groene vinkjes bij zet. Toch zit die ‘Rijksbrede taakstelling’ me niet lekker, vanwege de algemeenheid van dat zinnetje.

Reken er maar op dat het zinnetje nu al leidt tot een onofficiële vacaturestop – er moeten immers mensen uit! Reken er maar op dat tijdelijke contracten niet verlengd gaan worden – er moeten immers mensen uit! Dat gaat er zeker toe leiden dat iemand met vakinhoudelijke kennis niet vervangen zal worden of geen contractverlening krijgt. Nog los van het feit dat bij delen van het Rijk juist versterking nodig is – lees: meer mensen. Denk aan de politie, het leger en andere plekken in de uitvoering.

Morele corruptie door ongerichte taakstelling

Ongerichtheid van een taakstelling kan tot grote ongelukken leiden. Na de Bulgarenfraude werd de financiële opbrengst van fraudehandhaving ingeboekt. De investering in handhaving moest zich terugverdienen. Zo bleef ook een bedrag aan ‘teruggehaalde kinderopvangtoeslag’ jarenlang op de begroting staan. In handen van technocraten, die wel keken naar het proces maar niet naar de uitkomst, leidde dit tot morele corruptie.

Dit is geen zware term van uw immer scherpe columniste. Het was oud-minister en oud-vice-voorzitter van de Raad van State Piet-Hein Donner die dit muntte in het eindadvies van de Adviescommissie uitvoering toeslagen:

“Het zal duidelijk zijn dat dit een volstrekt oneigenlijke prikkel oplevert bij de handhaving en al helemaal op het terrein van sociale uitkeringen en toeslagen. (…) Deze wijze van financiering levert bij overheidsorganisaties een vorm van morele corruptie op. Men krijgt er institutioneel belang bij dat zoveel mogelijk uitkeringen of toeslagen worden gekort om geen tekorten op de begroting te krijgen, waarbij de zorgvuldige en evenwichtige behartiging van de toevertrouwde publieke belangen welhaast automatisch in de knel komt.”

Een taakstelling kan pervers uitpakken. Zeker als technocraten het invoeren en opleggen maar niet weten hoe een taakstelling in de praktijk uitpakt.

Slagvaardigheid is: minder krabbels in de parafenlijn

Een slagvaardige overheid, wie wil dat niet? Het is goed als dit kabinet daar stappen in gaat zetten, daar zijn we allemaal aan toe. Maar laat algemeenheden als taakstellingen dan juist los en kijk naar de inhoud.

Door bijvoorbeeld per ministerie en uitvoeringsinstantie een plan te maken hoe er minder vergaderd kan worden – u moest eens weten hoeveel vergaderingen in de beleidssilo’s gehouden worden, die voorbesprekingen van voorbereidingen voor vergaderingen zijn. Kijk eens naar hoeveel handtekeningen nodig zijn voordat het inhoudelijke werk van een ambtenaar bij de minister of staatssecretaris aankomt! Als de bedoeling is dat het vakmanschap weer voorop gaat staan, kunnen echt heel wat krabbels van managers uit wat intern ‘de parafenlijn’ heet.

Het is aan ons om goed in de smiezen te houden hoe het nieuwe kabinet inhoud gaat geven aan de ambities voor een slagvaardige overheid. Gaan we verdwalen in technische algemeenheden en bureaucratisch beleidsjargon, dan is het alle hens aan dek.

Draag eenmalig een paar euro af

Dat éne zinnetje ‘uitleg’ galmt al dagen door mijn hoofd. Het was na de presentatie van het coalitieakkoord van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA: “Maar dit zijn toekomstgerichte partijen, zij willen wel iets bereiken”. De politiek duider van de NOS zei dit tussen neus en lippen door, na wat reacties van oppositiepartijen. Toen vroeg ik me af: “Tja, welke toekomst voor het land? En voor wie dan een toekomst?”

Als het aan de drie regeringspartijen ligt, wordt het beleid dat de armen straft door ze nog armer te maken, knalt de zweep harder over de zorg dan in de gepresenteerde plannen voor de verkiezingen stond, en is ziek worden en/of hulpbehoevend zijn nog meer ‘eigen schuld dikke bult’.

De Zadelhoffjes, Sijthoffjes, Yipjes, Van der Windjes, Schimmelpennincks, Dijkhoffjes, en al die anderen die campagne voerden voor dit kabinet, kunnen gerust slapen. Hun investeringen in de nieuwe regeringspartijen betalen uit, want er komt geen belastingverhoging voor hun overlopende bankrekeningen en goed renderende beleggingen. De nieuwe belasting voor de oorlogsindustrie wordt keurig uitgesmeerd over iedereen, waardoor het gewone werkvolk met een schamel salaris evenredig bijdraagt. De pakhuizen van Dagobert Ducks in Laren, Bloemendaal en Blaricum wordt rust gegund en iedereen die werkt gaat lappen.

Het vertrappelen van de armen is iets waar D66, CDA en VVD nooit enige moeite mee hebben gehad. Voor deze partijen geldt dat iedereen zelf verantwoordelijk is voor zijn eigen succes. Het omgekeerde is net zo waar: geen enkele gerieflijke bankrekening is ‘eigen schuld dikke bult’.

D66 is al jaren een partij voor de happy welgestelden: de optimistisch door de wereld wandelende mens die zich gesteund voelt door subsidiebeleid en een gevulde portemonnee. Die nog geloven dat de overheid er voor ze is als ze een keertje steun nodig hebben, simpelweg omdat ze die steun ook krijgen - in de vorm van subsidie voor hun elektrische voertuig.

De VVD is er voor oud en nieuw rijk dat niet wil delen, want voor stumperds doen we niets. Die krijgen hooguit een kopje koffie als ze de glazen komen wassen, de tuin komen onderhouden of het huis schoonmaken. Hadden zij maar beter hun best moeten doen, toch?

Het CDA, tja, de partij van zowel de sociaaleconomische als de morele tucht. Het lot van mensen is gegeven door god, en anders door de economie. Als je er niets van maakt, dan krijg je een aalmoes om niet te sterven, maar niets meer dan dat. En je zult voelen dat je zelf schuldig bent aan je situatie. Ik dacht eigenlijk dat het CDA veranderd was, de afgelopen jaren. Maar met dit regeerakkoord is duidelijk dat dit slechts tijdelijk was.

De een z’n investering is de ander z’n bezuiniging

Het optimisme waarmee deze partijen hun plannen presenteerden, is toch een knappe prestatie. En niet alleen schijn, ik denk dat ze echt trots zijn op zichzelf. Ze stralen zelfvertrouwen uit en willen geen ruzie meer maken, naar de toekomst kijken. Maar dat ‘toekomstgerichte’ zit hem vooral in het letten op de centen en niet het letten op de mensen. Vindt u het ook zo fijn dat we tegen de volgende generatie kunnen zeggen ‘ze hebben de schatkist bewaakt, we hebben voldoende oorlogsmateriaal en de zorg voor de ouderen en gehandicapten, tja dat was echt niet meer bij de tijd’?

Er zit een mens- en wereldbeeld in dit beleid dat niet het mijne is. Zoveel zal wel duidelijk zijn. Beweren dat dit beleid toekomstgericht is, is intellectueel heel lui. Om te beginnen omdat deze keuzes allesbehalve nieuw zijn. Al jaren worden investeringen betaald door elders te bezuinigen. Al zolang ik leef, wordt gezegd dat de zorgkosten geremd moeten worden, wordt er bezuinigd op toegang tot de zorg, op salarissen in de zorg, maar zónder dat de zorg écht ‘goedkoper’ wordt. Integendeel: daar waar serieus op bespaard kan worden (bureaucratie, winsten die de zorg uitvloeien, overbehandeling omdat het lucratief is), is in de modellen niet terug te vinden.

Het is zuur dat de bezuinigingen die dit kabinet inboekt zijn geen besparingen zijn, maar het afschuiven van de rekening. Een hoger eigen risico voor degene die ziek wordt, betekent minder hoge premie voor zij die gezond zijn. Een verschuiving van collectieve lasten naar individuele lasten. Het totaal van de zorgkosten wordt daarmee ook niet lager, want in dat totaal wordt altijd nog de eigen bijdrage meegeteld. Het staat alleen niet meer op de Rijksbegroting.

Ook de totale sociale zekerheid en de AOW wordt niet goedkoper als je de duur van de uitkeringen verkort of de leeftijd voor de AOW verhoogt. Ook hier wordt de rekening verlegd. De premie die mensen betaalden voor deze ‘zekerheden’ zal niet minder worden, ze krijgen er enkel minder voor terug. Geen besparing, maar een verschuiving van de rekening.

Beide maatregelen zullen juist de buurten en inkomens raken waar het nu al sappelen is en waar bijvoorbeeld nu de verwarming al niet aangaat door de onbetaalbare energierekening.

Toekomstgericht met de pet rond, en de zweep

“Aan de slag” is de titel van het kabinet. Maar dit kabinet kan nog helemaal niet aan de slag. Het beleid van economische tucht moet namelijk nog een meerderheid vinden. Tot zover de toekomstgerichtheid.

Dus gaan deze drie partijen met de pet in de hand naar andere partijen voor steun. Maar die pet is dus gevuld met cavalerie die het eigen klootjesvolk vertrappelt en de vraag is welke partijen zullen instappen om het slagveld mogelijk te maken. Het zogenaamde ‘openingsbod’ is namelijk nauwelijks bij te sturen van deze koers omdat het financiële kader van dit kabinet koud en kil is, en vooral geen ruimte geeft voor het afwenden van de zweepslagen.

Dit kabinet staat in de startblokken om verder te gaan waar ze in 2006 gebleven waren. Het kabinet Balkenende II – een meerderheidskabinet CDA, VVD en D66 – voerde de marktwerking de zorg in, schafte het prepensioen af, zette de kinderopvang volop in de marktwerking (met steun van de LPF, omdat D66 dit liever als onderdeel van het onderwijs zag) en voerde het toeslagenstelsel in. Ook trok precies deze coalitie gewillig op met de VS om oorlog te voeren in Afghanistan en Irak.

Natuurlijk weet ik ook: behaalde resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst. Maar in dit geval hou ik mijn hart vast voor onze toekomst.

Get more from Bart Nijman in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Nederland is een land van regels, subsidies, lobbygroepen en rapporten. Regels die soms logisch lijken maar onverklaarbaar uitpakken. Subsidies die goedbedoeld zijn maar te vaak terecht komen waar ze nu net niet nodig zijn. Lobby, die op handige wijze zowel de politieke agenda als de maatschappelijke discussie bepaalt. En rapporten dus.

In ons land wordt verschillend gedacht over zaken van maatschappelijk belang. Door je breed te informeren over inzichten en hoe belangen met elkaar botsen, is beter te begrijpen waarom voor de ene oplossing wordt gekozen en hoe die oplossing belangen in- of uitsluit. Rapporten vergroten onze kennis over een onderwerp, geven ons inzicht en laten ons wellicht van mening veranderen.

Rapporten zijn er niet alleen voor onze kennis, ze vragen aandacht en vergroten urgentie voor een onderwerp. Hoe hoger iets op de agenda komt, hoe meer interesse van de politiek en de mogelijkheid dat ergens verandering in komt. Er zijn vele rapporten die proberen de publieke opinie te bestormen, te plooien naar een gunstig gemoed.

Maar we weten ook: papier is geduldig. Hoe doorwrocht een rapport ook is, de kans dat het in de overvolle lade der ongewenste inzichten verdwijnt, is altijd aanwezig. Nu wordt geformeerd maar ook straks als u politici hoort zeggen ‘dat dit nu eenmaal niet anders kan’, is het zaak eens goed te kijken in die lade. En de vraag te stellen: hoe lang laten we nog toe dat zinvolle adviezen en rapporten in de overvolle la der ongewenste inzichten worden begraven?

Er wordt druk geformeerd in Den Haag en er gaat een kabinet komen. Sneller dan ook de scepticus in mijzelf had verwacht. De vorm is inmiddels bekend en daar is al menig talkshow en politieke beschouwing aan gewijd. Gaan ze het redden? Zijn ze lenig genoeg voor compromissen? (Voor mensen die visualiseren is een zin als deze een crime…) Gaat de oppositie zich wel constructief opstellen – met steevast retoriek over ‘in het landsbelang’ erachter?

Rapporten als leidraad - als het tenminste zo uitkomt

Deze duidingen over de vorm zijn heel nuttig om ons en de publieke opinie in een bepaalde stemming te krijgen. Het land wil immers een stabiel kabinet en is daar na drie verkiezingen in vijf jaar ook zeker aan toe. De stemming is inmiddels, dat wie hier niet constructief aan meewerkt, als het probleem wordt gezien. Alleen gaat politiek niet om de vorm. Uiteindelijk gaat het om de inhoud, om de plannen, om de verdeling van ‘de pijn’. Politiek gaat om de vraag: wat zijn precies de (grootste) problemen en hoe kunnen die aangepakt en opgelost worden. Omdat politici geen alwetenden zijn, gebruiken ze daarvoor rapporten…

Aan de hand van drie onlangs verschenen rapporten een analyse:

In oktober presenteerde De Nieuwe Denktank een rapport over verbeteringen in de gezondheidszorg met de titel ‘Van cijfers naar mensen’. Om de kans op nieuwswaarde te verhogen, was de presentatie in Nieuwspoort en werd het rapport overhandigd aan demissionair staatssecretaris Nicki Pouw-Verweij (BBB). Nieuws over dit rapport heb ik niet gezien en discussie over hoe de gezondheidszorg beter kan, heb ik nauwelijks gehoord tijdens de verkiezingen – los van wat specifieke zorgdebatten. Het ging over kosten voor de Rijksbegroting maar hoe het stelsel anders kan, waardoor zorgverleners en patiënten betere uitkomsten krijgen? Ik heb het gemist.

Het rapport van De Nieuwe Denktank is bij het verschijnen al in de lade der ongewenste inzichten beland en zal door het gebrek aan publiek debat nooit op tafel komen te liggen. Tel daarbij op dat de partijen van het minderheidskabinet twintig jaar geleden met zijn drieën (toen nog een meerderheidskabinet) het huidige zorgstelsel invoerden, en je weet dat het rapport geen kans van slagen heeft om als inzicht uit de lade te worden opgevist.

Spijtig, want dagelijks worden we zowel in het nieuws geconfronteerd met de steeds meer vastlopende gezondheidszorg. Er zijn heel veel perspectieven die nu niet meedoen in het publieke debat, omdat er ‘dat kan niet’ wordt gezegd.

Een ander rapport. Vorige week presenteerden de Nationale Ombudsman, de Raad van State en de Algemene Rekenkamer een notitie over een beter functionerende overheid: de realistische overheid. De voormannen van deze Hoge Colleges van Staat mochten hun gedachten over de betere overheid op televisie toelichten bij Buitenhof. Vijf jaar na de val van Rutte III over het toeslagenschandaal zetten zij daarmee opnieuw de noodzaak voor een beter functionerende overheid op de agenda.

Best nuttig, want de boodschap van de Nationale Ombudsman (uit juni 2025) dat er veel onbehoorlijk bestuur is bij overheden, was alweer behoorlijk weggezakt in de publieke opinie.

Deze notitie zal bij de formerende partijen op tafel liggen, al was het maar omdat een gezamenlijke oproep van drie Hoge Colleges van Staat niet te snel in de lade der ongewenste inzichten mag belanden. Toch lag die lade al vol met zinvolle inzichten voor een beter functionerende overheid. Van de Ombudsman, wetenschappelijke instituten en van Parlementaire Enquêtecommissies.

Of er ook daadwerkelijk iets uit zal worden overgenomen van die inzichten, is zeer de vraag. Want juist ja: precies de drie formerende partijen waren onderdeel van het afgetreden kabinet Rutte III. En na de schaamteloze terugkeer als Rutte IV ook verantwoordelijk voor de nog veel schaamtelozere en brute herstelregeling voor het toeslagenschandaal. Of de partijen van het komende minderheidskabinet iets gaan doen voor een beter functionerende overheid? Vergeef me mijn cynisme op dit vlak…

Politicus die zegt dat iets niet kan, zegt vooral dat ie iets niet wil

Dan tot slot: een rapport dat zeker hoog op de agenda staat. Het is het rapport van de commissie Wennink, over het verdienvermogen van het Nederlandse groot- en internationaal bedrijfsleven. Een rapport en advies waarom actief gevraagd was door de politiek, met inzichten en oplossingen die al breed draagvlak hadden bij vorige kabinetten. Over subsidies voor grote bedrijven om ‘te verduurzamen’ en belastingverlaging om ze in Nederland te houden. Vermindering van regels om het produceren en het aantrekken van arbeidskrachten makkelijker te maken.

Dat zijn allemaal zaken waarvoor in politiek Den Haag al fikse meerderheden bestaan – al jaren overigens. Maar het rapport Wennink onderstreepte bij velen maar weer eens de noodzaak daarvan (cynische modus uit…). Ondanks dat er veel kritiek is gekomen op de cijfers en wetenschappelijke onderbouwing van het rapport, zal het werk van Peter Wennink veel aangehaald worden ter onderbouwing van het beleid van het nieuwe minderheidskabinet. Mark my words.

Politici zijn geen allesweters en dat zijn de verslaggevers in Den Haag ook niet. Veel gaat om het spel, de onderhandeling, de ruzie, om wie er schreeuwde en wie er won of verloor. Zaak is altijd oog op de inhoud te houden, wát is er besloten en met welke adviezen. En welke inzichten worden (en blijven) diep begraven in de lade, ook al zíjn ze er wel?

Het wordt spannend met de komende regering, niet omdat die als minderheidskabinet in waterige compromissen belandt met oppositiepartijen, maar vooral of ze hun besluiten zullen nemen op basis van inhoud. Vergeet niet: de politicus die zegt dat iets niet kan, die zegt vooral dat ie iets niet wil. Want er is altijd wel een rapport te vinden dat zegt dat het wél kan.

“Wat doe jij nu eigenlijk?” is de meest gestelde vraag die ik de afgelopen tijd krijg. Dat ik een boek schreef, maakt me nog geen schrijver – al hoop ik wel dat mijn tweede dit jaar uitkomt. Dat ik af en toe op de tv mag komen, dat kan je ook geen werk noemen en ‘duider’ zet ik zeker niet op mijn visitekaartje. Dat ik lezingen geef, advies aan organisaties, soms een andere opdracht. Tja, wat doe je dan? “Ik doe van alles waarvan nog niets iets vast”. Het kwam me op een schertsend en meewarig antwoord van een goede vriend te staan. “Dus toch het schnabbelcircuit voor jou”.

In mijn Haagse jaren heb ik veel geleerd en gedaan waar ik onvoldoende bij stil stond of stil kon staan. Na mijn vertrek uit de Tweede Kamer was het nodig om in te burgeren in de samenleving, maar ook mezelf te ontdekken. Want was ik nu fel, of ben ik dat gewoon als persoon? Ben ik nu standvastig of was dat nodig in de Haagse wereld? Was ik nu zuur of arrogant, of is dat mijn persoonlijk inborst? Was ik wat ik deed of deed ik wat ben? De antwoorden op deze vragen zijn nog lang niet allemaal gevonden.

In de politieke wereld is veel, zo niet alles, transactioneel. Je drinkt koffie omdat je weet dat samenwerking verder brengt. Je investeert in contacten om daar vruchten van te plukken. En nu leer ik hoe je gewoon de tijd kunt nemen voor dingen die anders ‘nutteloos’ leken. Een lang telefoongesprek, terwijl je eigenlijk iets anders wilde doen. Podcasts luisteren die totaal buiten je politieke sfeer liggen, of programma’s kijken die schaamteloze inkijkjes geven in andermans liefdesleven (hallo B&B Vol Liefde).

Ik leerde het gevoel van altijd schaarse tijd moeten verdelen, los te laten en me over te geven aan goede gesprekken en nutteloos gekwebbel. Mijn wereld ging open. Of die ene keer toen ik met een vriendin wegliep bij een ontzettend vervelende cabaretier van een stand-up comedyshow. “Ik ga hier niet langer mijn tijd aan verspillen”, zei ze, en weg waren we. Buiten zei ik haar dat ik dit echt nooit had gedurfd zonder haar. Grote ogen waren mijn deel. “Jij? Iets niet durven?” Ik stamelde ‘ja wat moeten mensen dan wel denken?’

De reflex ‘het moet niet over mij gaan’ was een soort tweede natuur geworden. Niet ‘de zaak’ willen schaden, niet de partij, niet een onderwerp waarvan je hoopt dat mensen het serieus nemen, niet de politiek in zijn geheel. Terwijl mijn temparament juist fonkelend is, daar heeft Nederland genoeg van kunnen zien, is mijn spontaniteit diep begraven.

Het moet gaan om de inhoud en niet de vorm. Je moet doen wat je zegt en daar heel dicht bij blijven, anders word je aangesproken op wat je volgens anderen bent, legde ik mijn vriendin uit. Nou, zei ze: “Tijd om weer eens die spontanere kant af te stoffen en je niet in hokjes te laten drukken! Je bepaalt toch zelf wie je bent!”

Het in hokjes duwen van anderen is iets wat mij grote zorgen baart als ik kijk naar het maatschappelijke debat, wat zich steeds meer op de sociale platforms afspeelt, in soundbites en beeldtaal. In hokjes die mensen karikaturiseren tot een heel klein stukje van wat ze zijn, maar vooral: zonder interesse in die ander. Of dat nu gemakzuchtig wegzetten is van extreemlinks en domrechts, het in hokjes duwen van man, vrouw, kleur, grachtengordel, antisemiet, fascist: ik heb het niveau van het debat verbijsterd gade geslagen.

Dat dit zo gierend uit de klauwen is gelopen, dat was me in de drukke Haagse tijd dus blijkbaar ontgaan. En wat zo overduidelijk is, is dat het een groot spiegelparadijs is, waarbij de potten de ketels verwijten dat ze zwart zijn en er een steeds diepere echoput ontstaat. Er is een aan tribalisme grenzende argumentatie ontstaan om de ánder (het is altijd de ánder) te ontdoen van iedere nuance of zelfs menselijke kenmerken. Maar als iedereen in zijn eigen hokje zit, wat is er dan nog te ontdekken?

Tijd hebben voor lezen, gesprekken, discussie, debat en nieuwe inzichten, maakt dat de reflex om meteen uit de heup (terug) te schieten bij mij steeds meer verdwijnt. Want altijd een antwoord klaar hebben, altijd verdedigen en uitleggen wat je doet, dat hoeft helemaal niet. Evenals niet aan alle discussies meedoen of je niet op sleeptouw laten nemen door iemand die het allemaal zo goed zou zien, maar zelf ook fouten in het denkpatroon heeft zitten. Oprechte interesse in een ander, kan alleen als je bereid bent de ander te begrijpen.

“Maar wat doe jij nu eigenlijk?” zal morgen of overmorgen wel weer ergens langskomen.

‘Van alles eigenlijk, maar nog niets vast. Al mag ik me vanaf januari wel columnist noemen!’

En oh ja: ik maak tijd voor meer interesse in de ander, dat wens ik iedereen toe in 2026.

— Renske Leijten

Subscribe now

Naschrift annex persbericht van de hoofdredactie:

Nadat Renske Leijten in januari 2021 een keer aan de bar in Chips. Nootjes. Bier. was aangeschoven, zijn we in contact gebleven. Kort na mijn vertrek bij GeenStijl kwam ze een keer aanwaaien in Portugal en boven een glas bier zei ze pesterig over mijn kersverse Substack-plannen: ‘Dus je gaat nu je eigen echokamer bouwen?’

Terechte plaagstoot, want ik ken mijn eigen stokpaardjes en het gevaar van herhaling ligt op de loer. Mede daarom heb ik Auke Zijlstra, Maaike van Charante en Theodor Holman in het ‘repertoire’ van Nijmans Nieuwsbriefje opgenomen maar laten we eerlijk wezen: dat zijn allemaal stemmen en geluiden die, net als de mijne, rechtser dan links van het midden leven. Of in ieder geval zo gezien worden.

Omdat ik wil dat NN zowel onafhankelijkheid van geest als de vrijheid van meningsuiting hoger in het vaandel voert dan een vaste politieke positie of ideologische kleur, heb ik Renske aan haar eigen opmerking herinnerd en gevraagd of zij, als uitgesproken, authentieke en oprechte vrouw (om hier het woord ‘flapuit’ te vermijden) een vrije stem uit linksere hoek wil laten horen.

Haar antwoord heeft u hierboven kunnen lezen. Voormalig Kamerlid Renske Leijten schrijft voortaan tweewekelijks op dinsdag een column voor Nijmans Nieuwsbriefje.

Natuurlijk en onvermijdelijk dien ik daaraan toe te voegen: als u de missie van NN om vrij en onafhankelijk te zijn én blijven wilt ondersteunen, kunt u zich inschrijven voor deze nieuwsbrief, een betaald abonnement overwegen of een losse donatie doen. Alle mogelijkheden daarvoor zijn te vinden op deze pagina. Dank!

— Bart Nijman