Op donderdag 11 juni 2026 besloot de Europese Centrale Bank (ECB) de depositorente te verhogen met een kwart procent, naar 2,25%. Zo’n beslissing gaat vergezeld van een persconferentie. De verklaring voor de verhoging was als volgt:

“We are doing this because the war in the Middle East is driving up prices. We want to see inflation stabilise at 2% in the medium term. Our decision leaves us well positioned to cope with the uncertainty caused by the war.”

Bij de start van de euro was het streven naar een inflatie onder maar in de buurt van de 2%. Dat streven is verlaten. Het streven is nu naar een inflatie zeker boven de 2% maar met zicht op het in de toekomst van bovenaf in de buurt komen van 2%. Ik beschouw het streven naar inflatie sowieso als fout. Ik vind nul inflatie mooi.

Subscribe now

Daarin sta ik nagenoeg alleen. De consensus is dat een beetje inflatie noodzakelijk is als smeerolie maar dat forse inflatie de economie benadeelt. De Amerikaanse econoom Taylor kwam in 1993 met een vuistregel om te bepalen hoe hoog de rente zou moeten zijn om de inflatie te stabiliseren Deze Taylor Rule suggereert momenteel een rente van zeker 4%. De ECB is dus eigenlijk de inflatie niet aan het bestrijden.

Waarom niet? De kritiek van centrale banken op de Taylor Rule komt meestal neer op ‘het is slechts een vuistregel’ en ‘er zijn randzaken die ook invloed hebben op onze beslissing’. Dan kun je denken aan financiële stabiliteit, staatsschulden, loonstijgingen, slechte groeiverwachtingen.

Die randzaken zijn er. Ik vond niet het rentebesluit van de ECB, maar de afwaardering van de kredietwaardigheid van Oostenrijk het nieuws van de week. De kredietwaardigheid van een land (internationaal bekend als sovereign credit rating) geeft aan hoe groot de kans is dat een land zijn schulden volledig en op tijd terugbetaalt. Die kredietwaardigheid wordt vastgesteld door gespecialiseerde internationale bureaus, credit rating agencies.

Er zijn nog bijzonder weinig landen over in de wereld met een uitstekende kredietwaardigheid. Nederland is er eentje van, Duitsland en Luxemburg ook, en dat zijn dan direct de enige drie in de hele eurozone. Denemarken, verstandig weggebleven van heel veel EU-wetgeving, heeft de maximale kredietwaardigheid - maar geen euro.

Het bureau Fitch besloot Oostenrijk een lagere waardering te geven vanwege aanhoudende zwakke groei, een verrassend hoge staatsschuld en blijvend hoge begrotingstekorten. Oostenrijk vormt een waarschuwingssignaal voor de hele eurozone. Lage groei en structurele tekorten maken het moeilijk om de staatsschuld te stabiliseren. Immers, als de economie groeit, groeien ook de belastinginkomsten, anders niet. En staatsuitgaven hebben de neiging altijd te groeien. Oostenrijk is bepaald geen uitzondering: veel lidstaten hebben hetzelfde. De meeste landen hebben zowel een gebrek aan fiscale discipline als een lage groei en productiviteitsgroei.

De rating van Fitch gaat van AAA naar AA naar A en dan naar BBB. Aangekomen bij BB is het eigenlijk niet meer investeringswaardig. Gesorteerd op staatsschuld ziet de situatie er nu zo uit voor de eurolanden:

Als je streng naar deze cijfers kijkt, voldoet maar een enkel land aan de afspraken die ooit gemaakt zijn over de staatsfinanciën om de euro te laten werken: maximaal 60% staatsschuld en een sluitende begroting, of op weg daarheen.

Hogere inflatie drukt schuldrentes maar verarmt de burger

Voor economen is de renteverhoging van de ECB begrijpelijk en eigenlijk onvoldoende in het licht van de inflatie die boven de doelstelling uitkomt, maar het probleem wordt groter voor een economie die al kampt met zwakke groei. Hogere rentes maken lenen duurder voor overheden en verergeren daarmee het probleem voor eurolanden met hoge schulden. Immers, ze hebben al een tekort en dat tekort wordt automatisch groter omdat de nieuwe staatsschulden nodig voor de dekking van het tekort nu duurder zijn.

Hier zie je ook waarom de aanbevolen inflatie door de ECB is verhoogd naar boven in plaats van onder de 2%: meer inflatie maakt de staatsschulden op termijn relatief kleiner, en het accepteren van een hogere inflatie maakt de benodigde rentes om de inflatie te bestrijden lager en dat scheelt ook weer. Burgers worden er wel armer van, en dat is de keerzijde. Alles is een keuze en de ECB kiest voor het gemak van de lidstaten en tegen de burger.

Ik ben voor mijn politieke groep als schaduwrapporteur verantwoordelijk voor de digitale euro. Voor de ECB een prettig project. Dat het miljarden kost valt niet direct op en we kunnen het eens over wat anders hebben dan te hoge inflatie en te lage groei. Ik ben echter ook schaduwrapporteur voor de herziening van de regelgeving voor pensioenfondsen. Daar gaat het op de achtergrond opnieuw over inflatie en groei, want dat zijn de indicatoren voor je toekomstige financiële positie.

Als we de existentiële dreiging van de islam even negeren is de grootste dreiging voor de EU demografisch. Met een vergrijzende bevolking en dalende geboortecijfers, daalt het aantal werkenden per gepensioneerde dramatisch. Waar vroeger zeker vijf werkenden per gepensioneerde waren, nadert dit in veel landen de twee of zelfs lager tegen 2050. Er zijn maar een paar EU-landen die structureel sparen voor de oude dag.

De meeste lidstaten hebben een zogenaamd Pay-as-you-go pensioensysteem, zoals de AOW in Nederland: de huidige premies gaan naar de huidige gepensioneerden. Nederland heeft enorme pensioentegoeden in collectieve fondsen. Andere landen eigenlijk niet, en daar zijn de individuele pensioenvermogens in fondsen ook beperkt. Op deze manier gaan de pensioenverplichtingen de overheidsfinanciën opblazen in landen zonder spaartegoeden.

‘Groene banen’ zijn gesubsidieerd werk

Dus we hebben geen groei, wel inflatie, niet afgesproken overheidsschulden en groeiende uitgaven aan pensioenen door overheden. Dan verwacht je vanuit de Europese Commissie een totale focus op groei, groei, groei.

Nou, niet dus.

De Europese Commissie gelooft dat de Europese Green Deal de nieuwe groeistrategie is: klimaatneutraliteit in 2050, 55% emissiereductie in 2030, gedreven door subsidies, regelgeving en publieke investeringen.

In theorie klinken ‘groene banen’ mooi. In werkelijkheid betreft het gesubsidieerd werk. Dat die subsidies niet naar ambtenaren gaan maar naar het bedrijfsleven, maakt dat niet anders. In de praktijk remmen deze verplichtingen en uitgaven de groei af door hogere energieprijzen, bureaucratie en concurrentienadeel ten opzichte van China, de VS en zelfs India.

Misschien nog wel belangrijker is dat de schaarste op de arbeidsmarkt onnodig groeit doordat kundige mensen zich bezighouden met de uitwerking van de politieke groene agenda in plaats van met innovatie die op de wereldmarkt daadwerkelijk iets voorstelt.

En het gaat hard. Industrieën worden belast met CO2-heffingen, ETS-kosten en strenge normen. Bedrijven verhuizen in reactie productie naar buiten Europa. De Green Deal vereist enorme investeringen – honderden miljarden per jaar – die deels via EU-fondsen en nationale schulden worden gefinancierd.

Pragmatisme maak je in Brussel niet mee

De Commissie wil steeds meer geld voor steeds meer leningen en subsidies in steeds meer speciaal voor dat doel opgerichte fondsen. Lidstaten worden aangemoedigd extra schulden aan te gaan, waarvoor zelfs de normen voor wat nog meetelt als schuld in Brusselse ogen worden aangepast. Dit verhoogt de publieke schuld verder terwijl onduidelijk is hoe die precies weer moet dalen voordat de demografische kosten exploderen.

Groei is nodig om pensioenen en schulden te dragen. Ik heb eerder gepleit voor kernenergie. Alleen al voor de kosten van netverzwaring vanwege renewables had je de EU van stabiele 24/7 kernenergie kunnen voorzien. Maar pragmatisme maak je in Brussel niet mee. Ook dat immigratie selectief moet zijn, gericht op arbeidsmarktbijdrage, ligt al moeilijk.

Ik pleit voor een minimale EU, voor lagere belastingen, goedkope energie zonder verborgen kosten, meer zelfstandig sparen voor pensioen en snel ook, en lidstaten die de staatsfinanciën eens echt onder de loep nemen. Het Europees Parlement pleit juist voor een meerjarenbegroting van 2200 miljard, te besteden aan groene subsidies en industriebeleid.

Gezien de toestand van de Europese industrie lijkt me duidelijk dat industriebeleid geen sterk punt van Brussel is. Resultaten behaald in het verleden zijn hier een graadmeter voor de toekomst. Dat geldt voor demografische ontwikkelingen, dat geldt voor de politiek, en dat geldt ook voor de economie.

En als u dacht dat de downgrade van Oostenrijk vervelend is, moet u eens kijken naar de toestand in Duitsland: niets gespaard en enorme uitgaven van plan. Straks staan Nederland en Luxemburg als enige nog op de AAA-lijst.

Share

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra

Haal meer uit Bart Nijman in de Substack App

Beschikbaar voor iOS en Android

Download de App

Iedere plenaire week in Straatsburg organiseert het European Energy Forum een discussieavond. Dit forum is een ontmoeting van Europarlementariërs en industrievertegenwoordigers om wat langer bij een onderwerp stil te staan. Vanzelfsprekend is het een bubbel van voornamelijk koepelorganisaties en grotere spelers. Ook vanzelfsprekend praat de industrie in de termen die de politici tegenwoordig graag horen: inclusief, groen, decarbonisatie, competitief. Maar er zijn ook sprekers die hun eigen ervaringen delen, niet alleen maar een papieren werkelijkheid.

De laatste keer vertelde iemand over de onmogelijkheid om als fabriek een voldoende lage kostprijs te hebben met elektriciteit als er alleen renewables zijn. Fabrieken staan immers niet stil als de zon niet schijnt of de wind niet waait. De enorm hoge elektriciteitsprijzen van dat moment moet je ook betalen. Hij wees dan ook op het ondertussen kwijt zijn geraakt van een miljoen industriële banen door onbetaalbare energie.

Het is een algemene klacht die, met een verwijzing naar het klimaat, meestal wordt genegeerd. Maar het begint nu toch te knijpen dus er komt, zoals dat hoort in Brussel bij problemen, extra wetgeving. Het aandeel van de maakindustrie in het EU-bbp is immers dalende: nu nog maar 14,3%. Voor de oorzaken wordt vooral gewezen op hoge energieprijzen en de torenhoge regeldruk.

De Europese Commissie komt met de Industrial Accelerator Act (IAA) als het grote herstelplan om het industrieel aandeel in het bbp tegen 2035 terug te brengen naar 20%. Gaat dat lukken?

Nou, het voorstel heette eerst de Industrial Decarbonisation Accelerator Act. Met decarbonisatie wordt CO₂- vrij bedoeld. Het woord ‘decarbonisation’ werd echter geschrapt op uitdrukkelijk politiek verzoek, om de indruk te wekken dat industriële competitiviteit nu centraal staat. Maar wie de tekst leest, ziet dat de klimaatambitie volledig overeind blijft: de IAA koppelt Europese steun en markttoegang onverminderd aan klimaatdoelen.

De chemiesector, noodzakelijk maar zonder toekomst

De IAA richt zich op staal, cement, aluminium, de automobielsector en zogenaamde ‘net-zero technologieën’. Dat laatste is de bekende klimaatriedel van zonnepanelen, warmtepompen en windturbines maar (kleine overwinning was dat, dus applausje voor onszelf): ook kernenergie wordt genoemd. De chemische industrie wordt daarentegen expliciet genoemd als kandidaat voor uitbreiding van de maatregelen.

Dat is opmerkelijk, want juist in die sector is de industriële erosie het meest alarmerend. Ik sprak met Chemelot, het chemisch industriecomplex in Zuid-Limburg, en ook daar zijn bijvoorbeeld de afgelopen paar jaar meerdere bedrijven en fabrieken gesloten. Tussen 2022 en 2025 ging in de EU circa 37 miljoen ton productiecapaciteit verloren, 9% van het Europees totaal, vooral in Duitsland, Nederland, Frankrijk en België. Nieuwe investeringen daalden in sommige segmenten met ruim 90%. Dat zijn geen investeringen meer, dat is een structurele afbouw, op weg naar het verdwijnen van de bedrijfstak uit de EU.

De IAA moet dus een antwoord zijn maar is juist nog meer marktbemoeienis door overheidssteun. Die is dan ook nog gekoppeld aan CO₂-normen terwijl de werkelijke oorzaken van de concurrentieverslechtering — hoge energieprijzen en regeldruk — buiten beeld blijven. Het is ook wat raar om regeldruk te bestrijden met regels.

Share

Staal: koolstofnormen in een markt met overcapaciteit

In de staalsector krijgen we het concept ‘koolstofarm staal’ als onderdeel van beleid. Vanaf 1 januari 2029 moet bij grote publieke bouw- en infrastructuurprojecten minimaal 25% van het gebruikte staal koolstofarm zijn. Wat dat precies inhoudt, staat echter niet in de wet: de invulling wordt uitbesteed aan de Europese Commissie. Zoiets heet een gedelegeerde handeling en is bedoeld om technische details zonder wetsproces te kunnen aanpassen als de werkelijkheid veranderd is door bijvoorbeeld innovatie. Maar daar is hier geen sprake van. Ik zie dit als een volmacht aan Brussel.

In eerdere versies, toen het voorstel nog vorm kreeg, was ook een EU-herkomstvereiste bedacht: publieke projecten zouden dan verplicht zijn Europees geproduceerd koolstofarm staal te gebruiken. Die dubbele eis is uit de definitieve tekst geschrapt. Het gevolg is dat staal van buiten de EU, dat aan de emissienorm voldoet. toegang blijft houden tot Europese overheidsopdrachten.

De staalindustrie zelf is hier niet blij mee. Zowel de Europese staalbond EUROFER als de Duitse staalvereniging WV Stahl klagen dat er geen herkomstcriterium aan de koolstofnorm is gekoppeld. Concurrentie is goed maar gedwongen winkelnering is gemakkelijker, zeker met de huidige overcapaciteit op de wereldmarkt. De Commissie wil aan de klachten tegemoet komen met handelsmaatregelen, bijvoorbeeld door het invoertarief te verdubbelen naar 50%. Als ieder land dat doet, zal de overcapaciteit nooit afnemen en betaalt iedereen altijd te veel.

De automobielsector: meer geld naar een krimpende industrie

In de automobielsector wordt de IAA gekoppeld aan het Automotive Action Plan. Dat betreft subsidies en afscherming van de industrie, maar alleen voor elektrische voertuigen met een ‘Made in EU’-label voor batterijcomponenten. Ursula von der Leyen had eerder al gezegd dat de Europese Commissie wil dat fabrikanten kleine elektrische auto’s gaan bouwen in de EU voor de Europese burger en heeft daar superkredieten voor over. Dat riep bij mij een beeld op van de herintroductie van de Trabant, een door een staatsmonopolie geproduceerde auto als symbool van een stagnerende economie.

Maar wat moet je? De Europese auto-industrie gaat momenteel hard onderuit. Ik zie subsidies echter als de beademing van patiënten, prima als het om kortstondige ademnood gaat maar als levensverlenging bij terminaliteit van beperkt nut.

De Commissie krijgt hier overigens opnieuw het recht te bepalen wat precies onder ‘in de Unie vervaardigd’ of ‘koolstofarm’ valt. Geen goede zaak. Dat wordt buigen voor de politieke macht van de grote lidstaten op jacht naar subsidies.

Screening van investeringen: bescherming of afschrikking?

Voortaan worden directe investeringen uit derde landen onderzocht. Investeringen van meer dan €100 miljoen in aangewezen sectoren — batterijen, zonne-energie, elektrische voertuigen, kritieke grondstoffen — kunnen worden onderworpen aan vergaande voorwaarden: maximaal 49% buitenlands eigendom, verplichte joint ventures met Europese partners en gedwongen technologieoverdracht.

Het lijkt de bedoeling om voornamelijk Chinese investeerders te treffen. Formeel geldt het echter voor iedereen. Amerikaanse bedrijven zijn de grootste buitenlandse investeerders in Europa. De economische relatie met de VS gaat veel meer om investeringen dan om handel. De VS staat onder de huidige regering al kritisch tegenover het Europees industriebeleid en dit gaat niet helpen. China’s ministerie van Handel heeft ondertussen al ernstige bezorgdheid geuit. Wellicht betekent dit dat deze screening een goede zaak is, maar hiermee dreigen toch minder investeringen onze kant op te komen. Terwijl de Europese Commissie met de Spaar- en Investeringsunie juist meer investeringen in de EU wil forceren. Dat geeft toch een beeld van beleid bestrijden met ander beleid.

Protectionisme, mag dat?

Internationale handel kent internationale regels, beheerd door de World Trade Organisation, de WTO, die in het Subsidies and Countervailing Measures-akkoord stelt dat productie-eisen en subsidievoorwaarden die binnenlandse producten bevoordelen in beginsel verboden zijn.

De Commissie zegt dat de IAA geen importbeperkingen invoert maar alleen maar voorwaarden stelt aan toegang tot subsidies, waarmee Brussel zich alvast juridisch probeert in te dekken. De Europese Commissie wijst op het Government Procurement Agreement (GPA), ook van de WTO, en een equivalentiebepaling voor landen waarmee de EU een vrijhandelsakkoord heeft gesloten. Het gaat daarbij vooral om deze zin: ‘The Union retains the right to apply general or security exceptions.’

Die bepaling maakt de constructie juridisch verdedigbaar op papier maar dat wil niet zeggen dat handelspartners geen procedure gaan aanspannen. De WTO heeft zich nog niet over de IAA uitgesproken. Tot die tijd blijft het risico op handelsconflicten reëel en protectionisme is toch een zwaktebod. Blijkbaar is het lokale aanbod internationaal gezien onaantrekkelijk.

Met de IAA komen er nieuwe taken voor de lidstaten: monitoring van aanbestedingen, het opzetten van digitale vergunningsprocedures, toezichts- en handhavingstaken rond investeringsvoorwaarden, en de verplichte aanwijzing van industriële versnellingszones. Elke lidstaat moet ook een nationale Investeringsautoriteit aanwijzen voor het nieuwe FDI-screeningmechanisme — binnen één maand na inwerkingtreding. Dat betekent allemaal extra ambtenaren.

Dure stervensbegeleiding of wonder van wederopstanding?

De analyse klopt. Europa’s industriële basis krimpt, de concurrentiepositie verzwakt en de afhankelijkheid van derde landen neemt toe. Er is behoefte aan lagere energieprijzen, minder regeldruk en rechtszekerheid. Die drie kunnen leiden tot een concurrerend aanbod voor de eigen markt en exportkansen.

Ik zie niet hoe de IAA hier helpt. Het is tegelijkertijd industriepolitiek, klimaateisen en handelspolitiek. Het bijt elkaar, is bij de WTO aanvechtbaar en verhoogt ook nog de administratieve lasten. En de IAA is niet het eindpunt. Er komt ook nog een Industrial Decarbonisation Bank van €100 miljard en er staat een Circular Economy Act met nieuwe verplichte aanbestedingscriteria op de agenda voor eind 2026, gevolgd door een herziening van de volledige aanbestedingsrichtlijnen.

En dan hebben we ook nog AccelerateEU, een voorstel van de Europese Commissie als antwoord op de energiecrisis die uitbrak na de sluiting van de Straat van Hormuz. De boodschap kennen we al: meer transitie, meer protectionisme, meer verplichtingen. Want Europa betaalde €24 miljard extra aan fossiele brandstoffen in 52 dagen. Dat de hele wereld hogere prijzen zag en dit dus geen effect op de onderlinge concurrentiepositie heeft, wordt gemakshalve even vergeten.

De Europese Commissie is een beleidsmachine, de ultieme gesubsidieerde industrie zonder exportkansen. Daarvan hebben we blijkbaar nooit genoeg.

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Share

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend. Maar een betaald abonnement wordt van harte aangemoedigd, om Nijmans Nieuwsbriefje te kunnen laten groeien en uitbreiden, als ware het een kleine industrie op zichzelf…

Subscribe now

Op mijn middelbare school had de wiskundeleraar succes met zijn wens geld te mogen uitgeven aan computers om leerlingen kennis te laten maken met programmeren. Het was 1980. De computers waren TRS-80’s met eerst 4K en later 16K geheugen. Ja, met een cassettebandje als extern geheugen. Maar het moest buiten schooltijd en wie had daar nou zin in? Minder dan tien leerlingen waren geïnteresseerd. Ik raakte er echter helemaal verslingerd aan en zat regelmatig om half acht ’s ochtends in het conciërgehok, waar beide apparaten waren opgesteld. Ik wist niet dat IT mijn toekomst zou zijn totdat ik op de universiteit aan het einde van het tweede jaar terechtkwam in een college over de toepassing van computersimulatie bij economische vraagstukken. Toen was alles nog leuk. Behalve printen, dat was altijd een probleem.

Subscribe now

Later werkte ik bij een bedrijf waar ik gespecialiseerd was in IT in de fabriek. Je zag de verbeteringen bij administratie, proeflokaal, werkvloer, machineaansturing, maar ik zag ook de eerste problemen, bijvoorbeeld het onverbiddelijk vastleggen van alle acties van operators en daar dan consequenties aan verbinden. IT was noodzakelijk, ook nog wel leuk en uitdagend en de RS/6000 was gewoon mooi, maar het begon ook ethische vragen op te roepen. Ik was ook lid van de ondernemingsraad en dan zie je ook de kant van het aangestuurde personeel.

De wereld is nu enorm veranderd. Alles is nu IT. Hoewel ik zelf nog wel mijn thuisnetwerkje aanleg met de RaspberryPi en mijn router programmeer, heb ik er niet heel veel plezier meer in. Het ethische vraagstuk drukt steeds zwaarder, privacy wordt af en toe gegund in plaats van dat het een afdwingbaar recht is. Je staat de hele dag je leven te verdedigen tegen bedrijven en overheid en je weet dat je uiteindelijk verliest.

Wellicht komt dit gevoel doordat jeugdige jaren relatief zorgeloos zijn, maar het kan ook heel goed door mijn werk komen. Van sociale media tot digitale euro, dagelijks word ik geconfronteerd met meningen over de noodzaak om de donkere kant van techniek in te zetten. Maar ook wel daadwerkelijke actie en tegenbeweging: Denemarken gaat terug naar echte schoolboeken. Van een laptop worden je hersens aantoonbaar inactief, zeker op jonge leeftijd.

Onlangs schreef het Europees Parlement het eigen-initiatiefverslag Europese technologische soevereiniteit en digitale infrastructuur. De rechtse rapporteur Sara Knafo werd genegeerd en er kwam een tekst ter stemming die was geschreven door de grote fracties, een brede Brusselse consensus. En die consensus is dan een beleidskader waarin soevereiniteit en autonomie wordt ingevuld als centrale sturing, met harmonisatie van regelgeving en omvangrijke publieke investeringsprogramma’s. Met alle drie heb ik problemen, maar in verschillende mate.

De EU wil Europa als “AI-continent”

De Europese Unie presenteert “technologische soevereiniteit” steeds nadrukkelijker als antwoord op geopolitieke onzekerheid, digitale afhankelijkheden en toenemende economische concurrentiedruk. Tegelijk is “Europese autonomie” uitgegroeid tot het dominante beleidsbegrip van dit moment. Vrijwel elk strategisch dossier — van energie en defensie tot grondstoffen, cloud, data en inmiddels ook kunstmatige intelligentie — wordt onder deze noemer gebracht. Soevereiniteit en autonomie, de rechtvaardiging voor alles ondertussen.

Het is onder andere gelinkt aan de ambitie van de Europese Commissie om tot €200 miljard aan publieke en private middelen in te zetten om Europa te positioneren als “AI-continent”. Voor de periode 2021–2027 is al circa €10 miljard voorzien voor Europese supercomputing en AI-faciliteiten. Daarnaast is via het InvestAI-initiatief €20 miljard gereserveerd voor vier à vijf zogeheten AI-gigafactories, datacenters voor het trainen van AI-modellen.

Zo’n datacenter vraagt honderden megawatt aan continue energie, zware netaansluitingen en langdurige prijszekerheid. AI-beleid wordt daarmee automatisch energie- en industriebeleid en dus onderwerp van strategische planning op Europees niveau. En ik geloof helemaal niet in centrale planning. Geen van de grote Amerikaanse spelers komt voort uit de politiek in Washington.

Een kernvoorstel in Brussel is de ontwikkeling van een Europese digitale publieke infrastructuur (DPI): hardware, cloud, data en AI, gebaseerd op open standaarden en interoperabiliteit, gecoördineerd op EU-niveau. Technisch is modulair opgebouwde digitale infrastructuur niet controversieel. Open standaarden zijn al decennia onderdeel van robuuste IT-architectuur. De vraag blijft echter waarom dit uitsluitend via een Europese publieke infrastructuur zou moeten, en niet via marktwerking en internationale standaardisatie. Het rapport biedt hier geen overtuigend technisch of economisch onderbouwd antwoord.

Voor de uitvoering worden European Digital Infrastructure Consortia (EDIC’s) ingezet: nieuwe rechtspersonen naar EU-recht, opgericht via een uitvoeringsbesluit van de Commissie op verzoek van minimaal drie lidstaten. Zij kunnen infrastructuur bouwen, exploiteren en EU-brede diensten leveren. Formeel bestuurd door deelnemende lidstaten, maar institutioneel ingebed in het Europese besluitvormingskader. En ze gaan niet meer weg, want het betreft geen tijdelijke projectstructuren maar juridische entiteiten met eigen statuten en structurele financiering.

Digitale identiteit en dito betalingssystemen

En het gaat verder: het moet vorm krijgen in het nog te ontwikkelen EUROPEUM-EDIC met als doel coördinatie van digitale identiteit en grensoverschrijdende publieke diensten. Identiteit, data en AI worden daarmee geïntegreerd in één bestuurlijke architectuur. Ik krijg daar een ongemakkelijk gevoel bij.

Tegelijk wordt er een link gelegd met het ontwikkelingsprogramma van de VN over de Sustainable Development Goals en het strategisch plan 2026–2029 van het United Nations Development Programme. In dat plan geldt digitale en AI-transformatie als één van de belangrijkste ‘versnellers’ om de SDG-doelen voor 2030 te realiseren. Daarnaast is er de “50-in-5”-campagne met als doel tegen 2028 minstens 50 landen te ondersteunen bij het uitrollen van digitale identiteit of betalingssystemen. Europese digitale soevereiniteit wordt daarmee expliciet ingebed in een breder internationaal kader. De afstand tot de kiezer en onze democratische besluitvorming wordt daarmee steeds groter en onze politieke bewegingsvrijheid steeds kleiner.

Ook wordt gewerkt aan de Digitale Network Act. Op tafel ligt daarbij een voorstel om het huidige advieskantoor ‘Body of European Regulators for Electronic Communications’ (BEREC) om te vormen tot een volwaardig agentschap voor digitale netwerken. Dat zou gepaard gaan met extra personeel, een groter budget en uitgebreidere bevoegdheden. Tevens wordt er gewerkt aan verdere harmonisatie van telecomregels, versnelling van 5G en 6G en een EU-breed kader voor cloud en AI.

Wanneer je dit allemaal op een rijtje zet, ontstaat een beeld dat technologische soevereiniteit en autonomie niet worden ingevuld als vermindering van externe afhankelijkheden, maar ook als verdieping van interne integratie en verdere Europese machtscentralisatie.

Het Europees Parlement verbindt dit ook aan de groene transitie en internationale bestuursorganen. Dat leidt tot hogere structurele uitgaven, uitbreiding van EU-bevoegdheden en een technocratisch model met centrale planning. Efficiëntie en ondernemerschap speelt een ondergeschikte rol.

De opwinding die ik vroeger ervoer bij SCADA, als ik de data van machines binnen zag komen in de database en een hele fabriek op je scherm gevisualiseerd werd, is verdwenen in zorgen over hoe we overheden nog in toom kunnen houden. In deze moderne tijd zien bestuurders en politici het juist als uiterst prettig om het gedrag van alle burgers op het centrale planningsscherm te visualiseren.

Ik heb een voorkeur voor burgers die de overheid controleren, niet andersom. Dat investeringsplan heb ik nog niet voorbij zien komen.

Share

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Subscribe now

De Europese Centrale Bank (ECB) werd op 1 juni 1998 opgericht. Op die datum vormde de ECB samen met de nationale centrale banken het Europees Stelsel van Centrale Banken (ESCB). Volledige monetaire bevoegdheden volgden op 1 januari 1999 met de introductie van de euro als boekhoudkundige munt: nationale valuta’s werden vastgepind op de euro, en transacties in banken, beurzen en elektronische betalingen verliepen in euro’s, maar contant geld bleef nationaal, zoals de Nederlandse gulden. De euro werd een echte munt op 1 januari 2002, toen de fysieke eurobiljetten en -munten in omloop kwamen in de toenmalige 12 eurolanden. Dat was de grootste cashwissel in de geschiedenis. Ondertussen zijn er 21 eurolanden.

Subscribe now

De ECB kreeg een strikt mandaat voor prijsstabiliteit, onafhankelijk van politieke inmenging, om vertrouwen in de nieuwe munt te waarborgen. Die prijsstabiliteit staat bekend als het primaire mandaat. Dit betekent dat de ECB er alles aan moet doen om inflatie laag, stabiel en voorspelbaar te houden. Prijsstabiliteit staat boven alles. Inflatie tast namelijk de koopkracht van huishoudens en bedrijven aan, met schade voor groei en werkgelegenheid tot gevolg. Het voornaamste wapen van centrale banken is de rente. Als de inflatie te hoog is, en de analyse zegt dat de inflatie niet vanzelf weer daalt, moet de rente omhoog.

Bij de introductie van de euro werden ook afspraken gemaakt over de staatsschulden van de eurolanden in het Stabiliteits- en Groeipact (SGP). Daar staat ook die bekende maximale 3% begrotingstekort in. Het idee is dat een begrotingstekort een uitgave is die, onder normale omstandigheden, tot extra inflatie leidt, naast natuurlijk tot groei van de staatsschulden. Die extra inflatie moet de ECB dan weer bestrijden met hogere rentes, maar hoge staatsschulden zijn met hogere rentes niet houdbaar.

Fluctuaties in inflatie en een schokkend klimaat

Tegelijkertijd zijn de landen met hoge staatsschulden juist blij met een hoge inflatie, omdat daarmee de staatsschuld als het ware krimpt. Wel ten koste van de koopkracht natuurlijk en dat geldt dan in alle landen. Het is voor een effectief monetair beleid dat maar één rente kent voor alle eurolanden, dus noodzakelijk dat alle lidstaten begrotingsdiscipline hebben. In de praktijk blijkt dat er onvoldoende te zijn.

De ECB heeft zijn inflatiedoel onder Lagarde van “iets onder de 2%” veranderd in “meer dan 2% maar op termijn in de richting van 2%”. Dit is een fundamentele wijziging van beleid en lijkt alleen ingegeven door de hoogte van de staatsschulden. Eerder was de negatieve rente ook zo’n experiment, naast het opkopen van staatsleningen om de te betalen rente op staatsschulden te drukken.

Alledrie voorbeelden van handelingen die niet voorzien waren bij de oprichting van de ECB, en waarbij je vraagtekens kunt zetten of die passen in het streven naar prijsstabiliteit. Voor Nederland met zijn vele spaargeld en grote pensioenvermogens is de combinatie van lage rentes en hogere inflatie extra nadelig.

De ECB heeft ook nog een secundair mandaat: het ondersteunen van de algemene economische beleidslijnen in de Unie. Dat behelst onder andere “een hoog niveau van bescherming en verbetering van de kwaliteit van het milieu” en “duurzame ontwikkeling van Europa”. Klimaat wordt ook hieronder geschaard. De ECB integreert nu klimaatrisico’s in monetaire operaties. Nee, ik weet ook niet wat dat betekent, behalve dat de ECB nu investeringen in klimaatbestrijding promoot. Het idee is dat ‘onverwachte klimaatschokken’ de stabiliteit van een economie kunnen aantasten.

Aangezien klimaat een gemiddelde over langere tijd is, denk ik dat het klimaat sowieso niet kan ‘schokken’, maar daar denkt de ECB anders over. Het Verdrag stelt wel duidelijk dat het secundaire mandaat volkomen ondergeschikt is aan het primaire mandaat: alles leuk en aardig maar pas nadat de inflatie geregeld is. Eerst je huiswerk maken en dan pas spelen.

De ECB is onafhankelijk maar het Europees Parlement speelt toch een rol door het jaarverslag van de Europese Centrale Bank jaarlijks te beoordelen in een openbare hoorzitting met de ECB-president, de ‘monetaire dialoog’. De leden van de ECON-commissie, en daar ben ik er één van, stellen dan vragen over het monetaire beleid, de naleving van het prijsstabiliteitsmandaat en bredere economische gevolgen. Ook wordt er een niet-bindende resolutie opgesteld met aanbevelingen of kritiek.

Dinsdag 10 februari 2026 was het weer zover. Het Europees Parlement stemde over het Jaarrapport van de Europese Centrale Bank van 2025. De afgelopen jaren benadrukte het parlement voortdurend het secundaire mandaat, en pleitte dan voor lagere rentes voor groene leningen en in het algemeen meer klimaatactie.

Er was weinig aandacht voor de inflatie. Ik vind dat eigenlijk onverteerbaar. Inflatie tast onmiddellijk de koopkracht aan. Eigenlijk vind ik nul procent inflatie een mooi streven, maar daar sta ik bijna alleen in.

Een scherper oordeel over inflatie en rente

Dit keer ademde het rapport gelukkig een andere geest. Het primaire mandaat staat weer voorop. Wie de teksten van voorgaande jaren naast het rapport van dit jaar legt, ziet onmiddellijk het verschil. Waar eerdere rapporten vol stonden met begrip voor het rentebeleid van de ECB vanwege onfortuinlijke “exogene schokken” en “complexe internationale omstandigheden”, klinkt nu veel directere kritiek.

Er wordt expliciet gewezen op het feit dat de inflatiegolf van de afgelopen jaren niet louter het gevolg was van externe factoren zoals energieprijzen of geopolitieke spanningen, maar mede werd gevoed door een jarenlang ruim monetair beleid. Het rapport onderstreept dat de ECB te lang is blijven vasthouden aan negatieve rentevoeten en massale opkoopprogramma’s, ook toen de eerste tekenen van oververhitting zich al aandienden. Met de oproep tot “tijdige en proportionele beleidsreacties” en door te schrijven over het belang van geloofwaardigheid in het waarborgen van prijsstabiliteit, wordt eigenlijk gezegd: de ECB heeft te laat en te voorzichtig gereageerd.

Ook de impliciete kritiek op het opkoopbeleid – de massale aankopen van staatsobligaties – is scherper dan voorheen. Er wordt benadrukt dat monetair beleid niet mag uitmonden in monetaire financiering van overheidstekorten. Daarmee wordt de geldpers bedoeld. Die mening was er al eerder maar haalde nooit een meerderheid. Dat dit nu wél een meerderheid haalt, zegt alles over de veranderde verhoudingen.

De volgende tabel laat zien hoe inflatie minder belangrijk werd en het ondersteunen van de lidstaten door het aankopen van staatsschulden juist belangrijker. En even voor de duidelijkheid: het opkopen van staatsschulden mag niet. De ECB gebruikte het trucje van een tussenpersoon om niet rechtstreeks te hoeven kopen want dan mocht het blijkbaar wel.

Amendement 66: klimaat uit het mandaat

Het meest symbolische moment van de stemming was de aanname van amendement 66 van de EPP, dat zijn de christendemocraten, de grootste fractie. Dit amendement stelt dat de ECB de gevolgen van klimaatverandering uitsluitend in overweging mag nemen vanuit het perspectief van prijsstabiliteit en binnen haar mandaat. Ik ervaar dat als een politieke aardverschuiving.

De afgelopen jaren werd door het Europees Parlement de ECB aangemoedigd om het monetaire beleid te vergroenen, om kapitaalstromen te sturen in de richting van duurzame investeringen en om klimaatrichtlijnen te integreren in het toezicht op banken. Het onderscheid tussen monetair beleid en klimaatpolitiek vervaagde daarmee. Het Parlement zegt nu expliciet: klimaat mag geen zelfstandig doel van monetair beleid zijn.

Dat is een fundamentele koerswijziging. Niet omdat klimaatverandering ineens politiek niet meer relevant zou zijn, maar omdat het Parlement erkent dat institutionele grenzen ertoe doen. Een centrale bank die alles wil oplossen, verliest uiteindelijk haar geloofwaardigheid op haar kerntaak.

Dat dit amendement een meerderheid kreeg, weerspiegelt de nieuwe rechtse realiteit bij de plenaire stemmingen in Straatsburg. De verkiezingsuitslag zien we dus terug in concrete stemmingen. De meerderheid vraagt nu om terughoudendheid op klimaatgebied en om duidelijk afgebakende bevoegdheden, zoals ook vastgelegd in het Verdrag.

Er is ook reden tot zorg. Frank Elderson is benoemd tot vicevoorzitter van de Supervisory Board van de ECB. Hij staat bekend als een uitgesproken pleitbezorger van de integratie van klimaatrisico’s in financieel toezicht en monetair beleid. In toespraken en publicaties benadrukte hij herhaaldelijk dat klimaatverandering een systeemrisico vormt, dat een actieve rol van centrale banken rechtvaardigt.

Op zichzelf is het legitiem om klimaatrisico’s te analyseren binnen het toezichtkader, dat wil zeggen dat het mag van het Verdrag. Maar Elderson ging verder. Hij sprak over de noodzaak om financiële instellingen te sturen richting duurzame activiteiten en om “bruine” (een onhandige term voor niet-groene) risico’s expliciet te ontmoedigen. Dat is een normatieve agenda waarmee de grens tussen toezicht en beleid verdwijnt.

Juist nu het Europees Parlement expliciet aangeeft dat de ECB binnen haar mandaat moet blijven en klimaat uitsluitend vanuit prijsstabiliteitsperspectief mag bezien, wordt iemand benoemd die symbool staat voor de eerdere expansieve benadering. Het Europees Parlement wordt over een dergelijke benoeming alleen geconsulteerd, maar om zich politiek in te dekken tegen kritiek vanuit groene hoek op het jaarrapport van de ECB, stemde het centrum, met name de EPP, mee met links om hem benoemd te krijgen.

Liberale kritiek op de Fed

Interessante bijzaak was dat de liberalen een amendement indienden dat niet over de ECB ging maar over de Amerikaanse Fed. De liberalen hekelen het strafrechtelijk onderzoek dat in november 2025 werd geopend naar Jerome Powell, de voorzitter van de Federal Reserve, de Amerikaanse centrale bank. Powell zou misleidende informatie hebben gegeven aan het Amerikaanse Congres over de omvang van de renovatiewerken aan de gebouwen van de Fed. Powell weerstond de afgelopen tijd de oproep uit het Witte Huis om de rentes te verlagen en dit riep de vraag op of het onderzoek daarmee te maken had.

Dat onderzoek zou volgens de liberalen bewijzen dat in het algemeen centrale banken onder zwaardere politieke druk zijn komen te staan. Je kunt je afvragen of deze constatering een taak is van het Europees Parlement. Bovendien, er zijn ook centrale banken die écht onder controle van de politiek staan, zoals de Chinese centrale bank, die aan monetaire financiering van de eigen economie doet. Gaan we voortaan een rijtje amendementen krijgen over iedere centrale bank in de wereld die naar de politiek luistert? Dat zijn er nogal wat.

Terug naar de kern

Het Jaarrapport van 2025 markeert een kantelpunt omdat het Parlement voor het eerst in lange tijd een duidelijker, kritischer en meer begrensd kader neerzet. De discussie over inflatie en rente wordt leidend. De risico’s van ruim monetair beleid worden explicieter benoemd. De klimaatambities worden teruggebracht binnen het mandaat, zoals het in de Verdragen is vastgelegd. En de politieke verhoudingen verschuiven zichtbaar.

De komende jaren zullen uitwijzen of deze rechtse correctie blijvend is. Veel zal afhangen van economische ontwikkelingen, van inflatiecijfers en van de vraag of de ECB erin slaagt haar primaire doelstelling, namelijk prijsstabiliteit, overtuigend waar te maken.

De termijn van Lagarde loopt binnenkort af en wellicht is de nieuwe man of vrouw het allerbelangrijkst. Mijn hoop is dat er een havik voor in de plaats komt die inflatie bestrijdt en de bestrijding van klimaat en de effecten van te grote overheidstekorten wellicht benoemt, maar dat verder aan de politiek verantwoordelijken overlaat.

Ik lees dat Klaas Knot een kans maakt. Hij benadrukte dat klimaatverandering een directe invloed heeft op prijsstabiliteit want klimaatverandering kan leiden tot vraag- en aanbodschokken, zoals consumptiedalingen door extreem weer of productiviteitsverliezen door hitte, wat inflatievolatiliteit veroorzaakt.

Even afgezien van het door elkaar halen van weer en klimaat begrijpt u dat dit standpunt strijdig is met mijn uiteenzetting.

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Subscribe now

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Share

Toen COVID-19 rond ging, reageerden de meeste lidstaten van de EU met het op slot gooien van de economie. Of het virus daarmee effectief bestreden werd, weet ik niet. Ik ben geen viroloog. Dat de economie daarmee bestreden werd, weet ik wel. De Europese Commissie had dat ook door en kwam met een plan voor meer centrale sturing en financiering: het coronafonds, officieel de Recovery and Resilience Facility (RRF). Het voorstel kwam van de Europese Commissie op 27 mei 2020. De Raad ging in juli akkoord en de RRF-verordening was er op 19 februari 2021.

Subscribe now

Voor het eerst leende de Europese Commissie zelf honderden miljarden op de kapitaalmarkten waarmee een gezamenlijke EU-schuld ontstond, in plaats van dat lidstaten individueel leenden. Lidstaten moesten nationale herstel- en veerkrachtplannen indienen met hervormingen en investeringen, gekoppeld aan mijlpalen en targets. Uitbetaling gebeurde pas na controle door de Commissie.

De crux was dat het fonds niet alleen de directe schade van de coronamaatregelen moest herstellen, maar ook werd ingezet om andere zaken aan te pakken. Geld van Noord naar Zuid als standaard, en de EC de leiding geven in de groene transitie, digitalisering en ‘veerkracht’. Van dat laatste weet ik nog altijd niet wat dat nou praktisch betekent. Niets veerkrachtiger dan het ondernemerschap zou je zeggen, maar centrale planning is blijkbaar ook heel goed. Het zou een tijdelijk instrument zijn, tot eind 2026, officieel tegen een diepere recessie en een eurocrisis, maar tegelijk een stap naar grotere subsidies van de ene lidstaat aan de andere, en een groter Brussels budget.

En, heeft het geholpen? We naderen immers het afgesproken einde.

Een paar weken geleden was hierover er een bijeenkomst met eurocommissarissen Fitto en Dombrovskis. Mooi moment om alles eens op een rijtje te zetten.

Targets, milestones en helaas ook fraude

Als probleem was al geconstateerd dat landen geen bonnetjes hoefden in te dienen om hun geld te krijgen, maar slechts zoveel mogelijk ‘targets’ en ‘milestones’ behoefden te behalen. De Europese Rekenkamer stelde niet verrassend oncontroleerbaarheid en helaas ook fraude vast. Het Europees Parlement ging het gesprek dus aan met de commissarissen omdat op 31 augustus aanstaande al die ‘targets’ en ‘milestones’ moeten zijn behaald. De EP-dienst EGOV maakte voor dat overleg een analyse van de problematiek1.

Het gaat uiteindelijk om 577 miljard euro, waarvan 360 miljard aan schenkingen en 217 miljard aan leningen. Op dit moment is respectievelijk 66% en 77% uitgedeeld. Hongarije krijgt daarbij nauwelijks iets, want dat heeft de ‘milestones’ niet gehaald en is dus maar gestopt met het aanvragen van geld. Frankrijk, Oostenrijk en Italië hebben het meeste ‘geabsorbeerd’, maar Nederland blijft stevig achter: slechts 45% is toegekend.

Italië is de grootste ontvanger van RRF-gelden, te weten 194,4 miljard euro; 71,8 in schenkingen en 122,7 in leningen. Het werd het RRF-vlaggenschip van de EU. Zozeer zelfs dat een speciale RRF-werkgroep van het EP Italië in 2025 bezocht om te concluderen dat het land echt tot ‘de top drie behoorde’. Een laatste aanvraag, 12,8 miljard groot, staat nog open bij de Commissie.

Het land Roemenië leeft zo ongeveer van de RRF-fondsen en kent tegelijkertijd een stevig begrotingstekort: 9,3% van het GDP. In juni 2025 concludeerde zelfs de Commissie dat het land eerst orde op zaken zou moeten stellen inzake dat begrotingstekort voordat het nieuw geld uit het RRF-fonds zou krijgen, en stelde tegelijkertijd vast dat Roemenië feitelijk niets deed om dat tekort naar beneden te krijgen.

In juli kwam de Raad tot diezelfde conclusie. Roemenië besloot daarop om belastingen, waaronder BTW en accijnzen, sterk te verhogen en salarisverhogingen en indexatie van pensioenen te bevriezen. In september paste het land het nationale RRF-plan aan wegens de ‘verslechtering van de fiscale situatie in het land’. Er ligt echter wel een nieuwe aanvraag op tafel bij de Commissie, te weten 2,6 miljard.

Coronafonds, kapot maar toch niet zo tijdelijk?

Een significant deel van de aan de lidstaten toegewezen bedragen ligt dus nog op de plank. De Europese Commissie vindt dat een probleem. De oplossing daarvoor kwam afgelopen juni in de vorm van een ‘mededeling van de Commissie’: de lidstaten moeten zich gaan concentreren op het aanvragen van schenkingen. Omdat die niet hoeven te worden terugbetaald scheelt dat werk en telt dat ook nog als ‘administratieve vereenvoudiging’. Bovendien geldt voor leningen een rentepercentage en dat liep door de jaren heen ook op. De lidstaten verdrinken al in de eigen schulden. Win-win, aldus de Commissie.

In dezelfde ‘mededeling’ werd aangedrongen op vereenvoudiging van de nationale RRF-plannen; de ‘targets’ en ‘milestones’ konden naar believen worden aangepast. Als klap op de vuurpijl nam het Europees Parlement mei 2025 een resolutie aan die opriep om de RRF-periode van aanvragen te verlengen met 18 maanden. De afgesproken tijdelijkheid van het fonds gaat daarmee ook nog op de helling. De PVV stemde uiteraard tegen.

De Europese Rekenkamer kwam met stevige kritiek op de Commissie; het beleid was ‘detrimental to accountability’. Immers: geen bonnetjes, dan is er ook geen controle mogelijk. En bovendien, het gaat niet om tientjes maar om miljarden en zoek dan maar eens uit of iemand tussen die honderden -zo niet duizenden- ontvangers al dan niet heeft gefraudeerd. Onbegonnen werk met niet aan elkaar gekoppelde IT-systemen. De Commissie had ook geen enkele impact-assessment uitgevoerd, hoewel verplicht, wegens de enorme haast toen de economie leed aan zelfmoord. Ik kan eigenlijk geen daadwerkelijke reactie van de Europese Commissie vinden op de aanbevelingen van de Rekenkamer.

Aanvullend zijn er nu twee hoogleraren Economie, Tito Boere en Roberto Perotti, van de Italiaanse Bocconi Universiteit (Milaan) met een eigen rapport: evaluatie van de RRF-plannen in hun land2. Een boeiend rapport om te lezen en vernietigend voor het beleid van de EU. Een kort citaat:

“…Italy risks ending the [coronafonds] period more indebted than before, without having solved its structural weaknesses. Reforms were not carried out. Most programs were only partially implemented. Italy treated [this] as a spending race, rather than as a development strategy. Moreover, there is an overall lack of transparency about the progress made in reaching targets”.

Selectieve positieve data maakt politici blij

De heren geven als redenen voor het falen in Italië: te grote bedragen aan geld, veel te hoge verwachtingen, haast, de wens om liever targets te behalen dan controleerbare uitgaven te checken en te weinig monitoring en controle. Precies de redenen die de Europese Rekenkamer ook benoemt. Het Italiaanse rapport stipt stuk voor stuk redenen aan waarom Italië helemaal de term ‘EU-vlaggenschip’ niet verdient. De leden van de RRF-werkgroep hebben blijkbaar met een beperkte groep mensen gesproken.

De hoogleraren waarschuwden met hun rapport de Commissie, en die gaf toe dat zij de Italiaanse regering had moeten waarschuwen voor het aannemen van zoveel miljarden ineens, “precisely because the realistic limitations of the administrative capacity of the Italian public sector were well known, and sudden ‘giant leaps forward’ do not happen in real life”. Die Italiaanse regering publiceerde geregeld “selective positive data”. Politici worden daar blij van, economen niet. Het rapport noemt meerdere voorbeelden uit de praktijk.

Ik ontving onlangs echter een e-mail van hen waarin de auteurs schrijven: “The report was commissioned by the Economic Governance and EMU Scrutiny Unit (EGOV) in the European Parliament, but subsequently not accepted by that unit”. Ik ben nog aan het uitzoeken hoe dat kan en hoe we dit rapport wel op de agenda krijgen.

Als samenvatting en nabrander en waarschuwing kwam de Europese Rekenkamer op 12 februari jongstleden met een rapport over het RRF-fonds en met name de aanpak van (vermoedelijke) fraude in de praktijk3. In hun eigen woorden:

“The EU’s Recovery and Resilience Facility continues to show multiple weaknesses in fraud detection, reporting and correction... These include lack of detailed anti-fraud requirements, insufficient anti-fraud measures in some member states, and incomplete data on suspected fraud cases. These weaknesses increase the risk that EU funds may be lost to fraud... Moreover, while EU countries are required to recover any money that final recipients have used fraudulently, they do not have to return it to the EU budget. As a result, the EU’s finances are less well protected than they could be.”

Deze laatste zin is tegelijkertijd dagelijkse kost en het understatement van de maand.

Fraudedetectie? Dat systeem is niet verplicht

Er is een systeem om fraude te detecteren (ante- en post-checks), genaamd Arachne, maar dat is niet verplicht voor de lidstaten. Italië maakt er wel gebruik van. Fraude dient gerapporteerd te worden aan de nationale autoriteiten, OLAF en EPPO, speciale EU-agentschappen voor opsporing en vervolging. Die laatste twee werken echter sterk langs elkaar heen, zo bleek onlangs. Vanuit Nederland werd slechts één vermoedelijke zaak van fraude gemeld. EPPO heeft momenteel 307 zaken in behandeling (jaarverslag 2024). OLAF heeft 95 zaken lopen (jaarverslag 2024, echter niet uitsluitend RRF-zaken).

Hoe kan het dat eigenlijk zo weinig (vermoedelijke) fraudezaken gerapporteerd worden? De Rekenkamer:

“...neither the RRF Regulation, the financing agreement nor the Commission guidelines define at what point in the fraud detection and investigation cycle a potential fraud case should be reported in the management declaration.”

Kortweg: de lidstaten rapporteren lang niet alles want wanneer moet dat eigenlijk? Als je het gevoel hebt dat het geld gratis is en dat de stroom zou kunnen ophouden, dan kan ik me voorstellen dat je niet direct aanslaat bij een redelijk vermoeden. Vervelend is wel dat nu een beeld ontstaat dat voormalige trotse soevereine staten vanwege gratis geld veranderen in ontkennende kleuters tegenover hun onterecht vrijgevige moeder.

Virus verdwenen, en het geld ook. Nieuw potje?

Na december aanstaande hoeven lidstaten trouwens helemaal niets meer te rapporteren aan de Commissie of OLAF en EPPO. De boeken worden dan formeel gesloten.

Kun je nu iets anders constateren dan dat het virus verdwenen is, en het geld ook? Waar zijn de resultaten?

Resultaat is in ieder geval dat de schulden nog decennia onbetaald op de begroting van de Europese Commissie zullen staan. Dat de lidstaten veel meer aan Brussel zullen moeten betalen omdat de rente op de leningen onterecht niet is meegenomen. Dat de Europese Commissie de smaak te pakken heeft op het gebied van lenen en grootse plannen. En dat er lidstaten zijn die het ook wel fijn vinden.

Zelfs met grote overheidstekorten en staatsschulden toch nog gezamenlijk meer kunnen lenen, omdat er toch nog een paar landen zijn die de staatsschulden nog enigszins onder controle hebben. Daarbovenop kijken landen nu naar de Europese Commissie voor centrale plannen, voor bijvoorbeeld industrie en energie.

Dan wil Commissievoorzitter Ursula von der Leyen ook nog dat deze RRF-aanpak gebruikt gaat worden in de nieuwe meerjarenbegroting 2028-2034 voor alle financiële uitkeringen (National and Regional Partnership Plans-NRPP).

Geen bonnetjes, geen verplichtingen, nauwelijks controle. En ze wil 2000 miljard dit keer.

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Share

Agentschappen, het zijn er een heleboel en het worden er ook steeds meer. Op dit moment kunnen lidstaten zelfs bieden op de vestiging van alweer een nieuw agentschap: het Europees Douaneagentschap. Nederland biedt ook mee. Maar eenmaal opgericht moet wettelijk gezien iedere vijf jaar worden bekeken of een agentschap wel voldoet. Dat blijkt niet te gebeuren.

Subscribe now

In april afgelopen jaar stelde ik vragen aan de Commissie over de controle op en efficiëntie van de Europese agentschappen. Namens de Europese Commissie kreeg ik een interessant antwoord van de Letse eurocommissaris Dombrovskis, verantwoordelijk voor Economie en Productiviteit, en Implementatie en Vereenvoudiging. Hij liet weten dat de Commissie inderdaad iedere vijf jaar een evaluatie van de agentschappen moet uitvoeren. Daarbij wordt gekeken naar effectiviteit, efficiëntie, coherentie, relevantie en toegevoegde EU-waarde. Eventueel moet het bestuur aangepast worden, of het mandaat van het agentschap in kwestie. Zelfs kan gekeken worden of het agentschap wel moet blijven bestaan.

Dat klonk goed want ik heb eerlijk gezegd van meerdere agentschappen geen hoge pet op, maar wie weet zie ik dat helemaal verkeerd. Dus ik stelde aanvullende vragen. Het was alweer september want vragen stellen gaat snel, maar antwoorden ontvangen tergend langzaam. Zelfs langzamer dan toegestaan, maar dat is weer een ander verhaal. Over agentschappen schreef ik eerder dit:

Ik meldde aan de Europese Commissie dat een aantal (online) evaluaties van een aantal agentschappen beschikbaar is, maar dat die niet zijn uitgevoerd binnen een tijdsbestek van vijf jaar en evenmin door de Commissie zijn uitgevoerd. Wel publiceert de Europese Rekenkamer (ECA) jaarlijks rapporten. De Begrotingscontrolecommissie van het Europees Parlement (CONT) verleent jaarlijks al dan niet kwijting aan het gevoerde financiële beleid van de agentschappen. Maar geen van beide is de verplichte uitgebreide evaluatie zoals beschreven door Dombrovskis. Ik vroeg dan ook om meer details. Ontduikt de Europese Commissie hier haar verantwoordelijkheid?

Deze keer antwoordde de Slowaakse eurocommissaris Sefcovic, verantwoordelijk voor Handel en Economische Veiligheid, Interinstitutionele Betrekkingen en Transparantie. Dat laatste lijkt me wel wat.

Agentschappen: erg lovend over zichzelf

Hij liet weten dat, met uitzondering van drie agentschappen, alle ten minste één keer zijn geëvalueerd. Gezien de leeftijd van de individuele agentschappen kan dat niet voldoende zijn, want het moet immers ieder vijf jaar. Maar de Europese Commissie vindt het ook goed dat een agentschap zichzelf evalueert! Dat lijkt me niet de bedoeling. Interessant om de slager het eigen vlees te laten keuren. Er is slechts één agentschap dat in een verordening heeft vastgelegd dat een onafhankelijke externe evaluatie geregeld dient te worden. De door de Commissie uitgevoerde evaluaties zijn overigens publiek toegankelijk. Ik heb er een tweetal gelezen:

1. Eurojust (evaluatie juli 2025)

Het agentschap dat grensoverschrijdende misdaad moet bestrijden, werd opgericht in 2002. Het heeft een budget van 60,5 miljoen op jaarbasis (2024). Conclusie van het evaluatierapport: “Challenges persist with regard to efficiency” (p 24). Dat komt door de slechte organisatorische structuur van het agentschap (“overly complex, unclear competences”). Verder wordt geconstateerd dat “het aantal geopende zaken niet beschouwd kan worden als graadmeter van effectiviteit van het agentschap”.

Er kan niet bepaald worden of de toename van het aantal zaken reden is om steeds maar meer personeel aan te nemen en te vragen om meer budget. Dat blijkt jaar in, jaar uit te klein volgens het agentschap. De evaluatie stelt dat er nauwelijks naar bezuinigingen wordt gekeken (p 26, 34). De onbalans neemt steeds verder toe. Het is nu zelfs zo erg dat zo’n 55% opgaat aan personeelskosten en niet aan operationele doelen. De samenwerking met Europol verloopt ook nog stroef, omdat dat agentschap “appears to have no practice of proactively and promptly sharing information” (p 28). En daarbovenop is samenwerking met Frontex “ineffective”.

Complimenten voor een dergelijke evaluatie. Daar kun je wat mee.

2. Eurofound, ETF en Cedefop (april 2019)

Het feit dat deze evaluatie uit 2019 is en daarmee meer dan vijf jaar oud, laat al zien dat de verplichte onderzoeken niet worden uitgevoerd. Deze drie agentschappen die zich bezighouden met werk, veiligheid en opleiding werden geëvalueerd op grond van hun eigen jaarverslagen, maar de laatste zes jaar dus al niet meer. Handig voor de Commissie dat het agentschap zichzelf hiermee beoordeelt, maar niet echt onafhankelijk te noemen. De begrotingen van deze agentschappen bedragen respectievelijk 25, 24 en 20 miljoen euro.

Ook hier een duidelijk beeld: de personeelskosten overstijgen ver de kosten voor de uiteindelijke operationele zaken. Het lijken wel baantjesmachines: respectievelijk 60, 65 en 56% van het totale budget ging in 2016 op aan personeel (p 28, 29). Ik zie geen aanleiding te denken dat het zes jaar later beter is, maar dat leren we in 2030. Cedefop en Eurofound hebben een eigen kantoor in Brussel, “whose role it is to feed research into the policy-making process” (p46).

Verder spreken de agentschappen heel lovend over de effectiviteit en toegevoegde waarde van zichzelf. En wie zijn wij om dat te betwijfelen?

Punt is natuurlijk dat de Europese Commissie dat moet betwijfelen. Daar zijn ze voor en dat is afgesproken.

Niet-politiek, toch te linken aan Israël-boycot

De EACEA is het agentschap voor educatieve, audiovisuele en culturele zaken. Budget voor 2025: 76,6 miljoen euro. Naast hoe het er financieel voorstaat heeft dit agentschap momenteel mijn speciale aandacht. Ik heb eigenlijk nooit iets echt in beeld van de bezigheden van agentschappen. Ik zie ze op de begroting staan, ik zie het geld verdwijnen. Dat is het wel zo’n beetje. Maar nu heb ik iets wezenlijks.

Het Commissieprogramma ‘Creative Europe’ wordt namelijk in belangrijke mate door dit agentschap uitgevoerd. Op 18 december 2013 bepaalde de Europese Commissie dat het agentschap zich niet bezig mag houden met “any tasks involving a large discretion implying political choices” (p 3). Met andere woorden: het agentschap mag zich niet begeven in politieke keuzes en/of beïnvloeding bij het bepalen van financiering van projecten op deze bovengenoemde gebieden.

Creative Europe was echter medesponsor van het Oerol Festival 2025, dat liet weten samenwerking met Israël te boycotten. Aanleiding voor mij om op 17 oktober 2025 de Europese Commissie hierover te bevragen. Het agentschap voldeed hiermee immers niet aan de oprichtingsvoorwaarde van 2013. De Europese Commissie gaf al op 27 januari 2026 antwoord. Na een uiteenzetting over het non-discriminatiebeginsel legt de Europese Commissie het probleem terug bij het agentschap:

“Het Europees Uitvoerend Agentschap onderwijs en cultuur zal volgens vastgestelde procedures beoordelen of de acties van deze organisaties in overeenstemming zijn met de voorwaarden van hun subsidieovereenkomsten en met de beginselen van non-discriminatie en eerbiediging van de grondrechten.

Indien er een inbreuk wordt vastgesteld, zal de Commissie passende maatregelen treffen in overeenstemming met het Financieel Reglement van de EU en de contractuele bepalingen. Deze maatregelen kunnen onder meer het intrekken van financiering of het nemen van administratieve maatregelen omvatten.”

Ik blijf dit vanzelfsprekend volgen.

Geld rolt hoe dan ook hun kant op

Uitgangspunt blijft dat als een agentschap niet functioneert, de gestelde doelen niet bereikt, of financieel geen grip op de zaak xheeft, er tenminste maar wat minder geld heen moet. Ieder jaar opnieuw stel ik als lid van de Begrotingscommissie precies dat laatste voor, maar u kent het Europees Parlement intussen bijna net zo goed als ikzelf. Ieder jaar wordt mijn voorstel resoluut afgewezen door het EP.

Mocht de Europese Commissie toch werk maken van de evaluaties, dan komt er wellicht verandering in. Aardig om te melden is dat de Europese Rekenkamer ieder jaar vraagt aan het Europees Parlement of ze nog controlewensen hebben. En dit keer hebben vier groepen, waaronder mijn groep, de Patriotten, hun lijstje ingeleverd voor het Rekenkamerprogramma 2027 en verder. Dat lijstje is vervolgens procedureel ingedikt tot de volgende drie zaken:

1. Governance at the European Commission;

2. EU agencies: governance, accountability and budgetary oversight;

3. Gender mainstreaming.

Die tweede, dat wordt interessant. Want de Rekenkamer ontkomt er niet aan ook de Europese Commissie te noemen. Maar ook de andere twee zijn interessant. U begrijpt, ik heb de komende jaren nog wel wat te doen.

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Share

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Subscribe now

‘Black start’-capaciteit is fundamenteel voor een goede, betrouwbare elektriciteitsvoorziening die zichzelf weer kan opstarten na een grote stroomuitval. Europees beleid is echter gericht op het afbouwen van installaties die voor ‘black starts’ kunnen zorgen. Het probleem wordt gezien en onderkend maar de doelstellingen van de energietransitie belemmeren een stabiele, structurele oplossing. Opstarten na een grote stroomuitval, zoals vorig jaar in Spanje en Portugal, kan in de toekomst juist moeilijker worden. Ook of misschien wel juist in Nederland.

In het Europees Parlement is altijd wat te doen. Niet dat het er ’s avonds nog druk is. Als je om zeven uur door het gebouw loopt, kom je bijna niemand meer tegen. Maar ga je kijken in één van de zalen van het ledenrestaurant dan zijn er eigenlijke iedere avond wel bijeenkomsten. En rond lunchtijd ook. Er zijn ook vaak ontbijtbijeenkomsten. U begrijpt correct uit de gekozen momenten, dat je geacht wordt met volle mond te spreken.

Daar gaat het vanzelfsprekend niet om. Het zijn vaak bijeenkomsten van en met externe partijen, lobbyisten zo u wilt, die een boodschap proberen over te brengen, daarvoor de ruimte boeken en uitnodigingen versturen. Meestal begint een dergelijke bijeenkomst met een uitleg voor beginners over de situatie die zij aanhangig willen maken. Dat is niet onbegrijpelijk, want er zijn zoveel onderwerpen en zoveel belanghebbenden en zoveel landen en zoveel kansen en zoveel bedreigingen en zoveel actoren dat het voor Europarlementariërs vaak ook niet meer bij te benen is, al was het alleen maar omdat je ook niet overal verstand van kan hebben.

Ik heb een aantal vaste afspraken voor dergelijke bijeenkomsten. Zo ga ik regelmatig naar het Energy Forum en ben ik de laatste tijd ook weer te vinden bij het Financial Services Forum. Beide al lang bestaande lobbyclubs maar er komen ook vaak nieuwe dingen voorbij, waar je dan door een e-mail op gewezen wordt. Daar krijg ik er dagelijks meerdere van. Zo nodigde het bestuur van Tirol en de besturen van aanliggende gebieden iedereen uit om te komen luisteren naar een uitleg over alpine waterkrachtcentrales. En wie zegt daar nou nee tegen?

Toch nog behoorlijk veel mensen zeiden nee want hoewel de zaal redelijk vol zat, misschien 40 man, waren bijna alle aanwezigen al op enige manier betrokken bij het onderwerp. Met betrokken bedoel ik dat de presentaties in Oostenrijks klinkend Duits en in het Italiaans waren. Dat eerste kon ik nog wel volgen, dat tweede blijkt (als je de context door hebt) ook nog wel enigszins te doen, maar veel aantekeningen heb ik daar niet van gemaakt.

Kent u de term ‘black start’?

Interessant was het zeker. Het algemene verhaal is dat waterkrachtcentrales en het daarbij behorende stuwmeer onterecht een slechte naam hebben. De eigenaren en hun landsbesturen vinden het veilig, efficiënt, goed voor de biodiversiteit en ook aantrekkelijk voor het toerisme. Maar omdat slechts een paar lidstaten die dingen hebben, naast Zwitserland waar sowieso fronsend naar gekeken wordt vanwege hun weigering lid te worden van de EU, gaat het er nooit over en heeft de EU er onvoldoende aandacht voor.

Vervolgens kwam de term ‘black start’ voorbij. De sprekers hamerden erop dat juist deze eigenschap op het netvlies van de Europese Commissie moest staan. Dat de landen met waterkrachtcentrales juist hierom ook bereid waren te investeren in netwerkverbindingen met andere landen, en waardering zouden moeten krijgen voor hun onbaatzuchtig gedrag.

En die black start, dat blijkt een punt waar ik nog niet eerder echt bij stilgestaan had, denkend dat dat wel geregeld zou zijn. Weet u wat een elektriciteitscentrale nodig heeft om te starten? Ik heb dat aan meerdere mensen gevraagd en dan krijg je antwoorden als personeel, gas en een startknop. Het antwoord is: elektriciteit, van een werkend netwerk.

Je zou denken dat die centrale dat zelf levert maar dat is als de Baron von Münchhausen die zich aan zijn eigen haren uit het moeras trekt. Zelfstandig kunnen starten is cruciaal als het hele netwerk platligt, zoals recent in Spanje, Portugal gebeurde. Het punt is: er moet wel een centrale beschikbaar zijn die dat kan. Anders is het netwerk uit, en blijft het uit. Dus een black start is het vermogen van een installatie om zelfstandig op te starten zonder externe voeding.

Windturbines verminderen netstabiliteit

Zo’n situatie is uiterst lastig. Om dat kort uit te leggen, moeten we naar twee kenmerken van het elektriciteitsnetwerk kijken: de frequentie en de spanning. Het elektriciteitsnet werkt met wisselstroom die in Europa precies 50 keer per seconde van richting verandert. Dat heet de frequentie: 50 Hertz (Hz). Die 50 Hz moet heel stabiel blijven. De stabiliteit wordt bereikt als de productie (centrales, windmolens, zonnepanelen) gelijk is en blijft aan het verbruik (thuisverbruik, industrie). Bij te veel productie stijgt de frequentie naar bijvoorbeeld 50,2 Hz en andersom, bij te veel verbruik, daalt de frequentie naar bijvoorbeeld 49,9 Hz.

Die permanente balanceer-act tussen productie en verbruik gebeurt automatisch. Alle grote generatoren in kolen-, gas- en kerncentrales draaien zwaar rond. Die hebben veel ‘massa in beweging’. Als er ineens meer verbruik is, vertragen ze daardoor niet meteen. Dat houdt de frequentie secondenlang redelijk stabiel. Dat is voldoende om een grote centrale te laten reageren met hun eigen ‘gaspedaal’ om de frequentie weer omhoog te brengen. Op Europees niveau kijken TenneT en collega’s mee. Dan worden extra centrales aangezet of buurlanden gevraagd meer stroom te leveren. Andersom laten ze centrales minder produceren of zonneparken tijdelijk wat minder opwekken. Bij een extreem lage frequentie (onder ~49 Hz) schakelt het net automatisch stukken verbruik uit, om een black-out te voorkomen.

Modern probleem is dat windturbines (bijna) geen natuurlijk vliegwieleffect hebben. Ze zitten dan ook niet rechtstreeks op het net maar via een omvormer die de variabele productie omzet in 50 Hz. Bij afwijkingen is het enige wat een windturbine kan doen de wieksnelheid afremmen en die kinetische energie op het net zetten, of andersom juist wat minder stroom leveren (of zelfs terugvragen van het net), en de wieksnelheid verhogen. Dit is geen natuurlijk effect: er is wel degelijk minder inertie op het net. Windturbines verminderen daarmee de natuurlijke stabiliteit van het net.

Dan is er de spanning. 230 Volt in de huiskamer, hoger op het transportnet. Dat is minder kritiek. In Nederland mag het voltage wettelijk wel 20 V op en neer gaan. Het moet echter niet te gek worden want dan valt de stroom wel degelijk uit. De spanning verandert als er meer of minder gebruikers zijn. Een modern probleem is te veel zonnepanelen of windmolens. Op zonnige dagen kunnen zonnepanelen ineens extra stroom leveren. Dat kan de spanning lokaal hoger maken. Als wolken voorbijkomen of de wind afneemt, daalt de opwekking echter snel. Dit is door de energietransitie een groeiend probleem in Nederland.

De grootste stroomstoring in twintig jaar

Voltage kan lokaal verschillen. Op de ene plek 240 V, elders 220 V. Frequentie niet, die is in het hele netwerk hetzelfde. Aangezien alles tegenwoordig verbonden is, beïnvloedt een probleem in Italië potentieel ook Nederland. Als de frequentie fout gaat, leidt dit vaak tot snelle black-outs. Spanningsproblemen gaan langzamer maar kunnen ook grote schade toebrengen.

Zo was er in Spanje en Portugal op 28 april 2025 een totale black-out, een van de grootste in Europa in de laatste twintig jaar. Miljoenen mensen zonder licht, treinen stil, internet en telefoon plat, ziekenhuizen op noodstroom. Het begon met een plotselinge piek in spanning in het zuiden van Spanje, nadat het al dagen niet lekker liep op het net. Een generatietransformator schakelde vervolgens automatisch direct uit (dat gaat in milliseconden), waardoor de spanning elders verder steeg.

Dit leidde tot een kettingreactie: meer generatoren en transformatoren schakelden uit om zichzelf te beschermen tegen te hoge spanning. Binnen seconden viel meer dan 20 gigawatt (tot 60-76% van de elektriciteitsproductie) uit. Hierdoor ging de frequentie onderuit naar minder dan 48 Hz en werd de verbinding met de rest van Europa via Frankrijk direct verbroken.

DieuwsNieuws

Portugese Blackout bleef Purge-vrij

We moeten in Europa er rekening mee houden dat de stroom wat vaker uit zal vallen. Volgens serieus kijkende generaals wegens kabelknipgrage Russen, de Portugese case study wijst op een overslaande storing. Een verslag vanuit de blackout…

Read more

a year ago · 49 likes · 7 comments · Dieuwertje Kuijpers

Dit was de eerste bekende black-out in Europa die puur door overvoltage-cascade werd veroorzaakt. Als achterliggende redenen werden vooral genoemd: te weinig conventionele centrales zoals gas, kolen en nucleair (die inertie en voltage-stabiliteit geven), verouderde infrastructuur met onvoldoende marge tegen pieken, en een overaanbod renewables op die zonnige dag. Er was op dat moment veel zonne-energie en de export naar Frankrijk, Portugal en Marokko zat al aan de limiet.

Toch benadrukken de experts dat de renewables niet zelf schuldig waren. Wel het gebrek aan regels en capaciteit om voltage te beheren bij een hoog aandeel renewables. Er wordt nu benadrukt dat er meer batterijen en betere interconnecties met Frankrijk moeten komen. Een extra voorwaarde en extra kosten dus voor de energietransitie. Maar Spanje en Portugal zaten zonder stroom en moesten dus vertrouwen op een black start. Dat lukte nog vlot. Portugal gebruikte twee black start-eenheden (een gasturbine en een hydrocentrale. Portugal heeft ze.) om “eilanden” (losgekoppelde netwerkdelen) op te starten. Spanje kreeg hulp via interconnecties met Frankrijk en Marokko. Binnen 24 uur was bijna alle verbruik hersteld.

Eenvoudig is dat niet want het gaat in stapjes. Een black start-unit begint en geeft stroom aan een fabriek of substation. Die stroom wordt gebruikt om een grotere centrale op te starten. Dan moet verbruik worden toegevoegd zodat de frequentie stabiel blijft op 50 Hz. Vervolgens moet productie en vraag weer in balans gebracht worden en blijven. Het uiteindelijk weer opbouwen van het hele net (in “eilanden” die later synchroniseren) kan dagen duren.

De paradox van Europees transitie-beleid

De enkele installaties met de juiste configuratie om vanuit volledige stilstand te starten, zijn traditioneel de waterkrachtcentrales en kleine gasgestookte turbines. Gascentrales zijn in veel landen de primaire black start-bronnen, mits uitgerust met autonome noodgeneratoren. Ze kunnen binnen minuten starten, de correcte frequentie dragen en de rest van het systeem langzaam heropbouwen. Maar gascentrales staan op de lijst om gesloten te worden door het klimaatbeleid.

Waterkracht is historisch de meest robuuste black start-capaciteit van Europa en vormt voor enkele landen zelfs een strategische reserve, zoals ik dus leerde van de presentatie door Tirol. Ze combineert drie eigenschappen die renewables niet bieden: onmiddellijke beschikbaarheid, aanzienlijke roterende massa voor systeeminertie en de mogelijkheid om volledig autonoom op te starten.

In Zwitserland en Oostenrijk, en dus ook in Portugal, is dit geen theorie maar praktijk: centrales kunnen binnen minuten in eilandbedrijf komen, basisspanning geven en het eerste neteiland opbouwen waarop andere productie inhaakt. Maar in een gedeeld Europees netwerk is er een geografische beperking: lidstaten zonder stuwmeren zijn afhankelijk van grensverbindingen als startkabel, die in een grootschalige storing juist wegvallen.

Zonder waterkracht begint het te wringen. In Duitsland worden kolencentrales gesloten en nucleaire productie is al volledig gestopt. Berlijn kondigde nu de bouw aan van minstens 20 gigawatt aan nieuwe gascentrales. Niet om groei te voeden, maar om simpelweg het net te kunnen dragen wanneer wind en zon stilvallen. Ironisch genoeg zette de Europese Commissie de streep bij amper 12,5 gigawatt. Niet op basis van systeemtechniek maar vanwege marktingrepen en subsidiewetgeving. Het land dat braaf zijn robuuste energiebasis sloopte, mag nu slechts half herstellen. Het is de paradox van het Europese beleid: zelfs wanneer landen de systeemrisico’s onderkennen, worden de oplossingen politiek afgeremd.

Die paradox beperkt zich niet tot Duitsland. België laveert al jaren tussen nucleaire uitstapretoriek en noodgedwongen heronderhandeling over levensduurverlenging, omdat het alternatieve aanbod er niet tijdig is of technisch niet equivalent blijkt. Het land is voor stabiliteit en herstartvermogen grotendeels afhankelijk van gascentrales waarvan de toekomst politiek onzeker blijft.

Nederland als symptoom van systeemrisico

Nederland bevindt zich in een vergelijkbare positie: kolencentrales zijn gesloten, gasproductie is ingeperkt en wind op zee groeit sneller dan de capaciteit die het net kan stabiliseren. Beide landen hebben dus systemen gebouwd die afhankelijker zijn geworden van interconnectie, die bij een grote storing als eerste wegvalt.

Het meest opmerkelijke daarbij is dat black start-capaciteit tot de minst transparante onderdelen van de elektriciteitssector behoort. In bijna geen enkel EU-land maakt de transmissienetbeheerder publiek bekend welke eenheden daadwerkelijk als herstartbron dienen of hoeveel operationele locaties beschikbaar zijn. Het debat over energietransitie draait daarom vaak om megawatt en emissies, terwijl het fundamentele vermogen om een ingestort net überhaupt weer aan te zetten nauwelijks meetbaar of publiek controleerbaar is.

In die context zijn Duitsland, België en Nederland geen uitzonderingen maar symptomen: hun systeemrisico’s groeien, maar de indicatoren die ertoe doen worden uit het zicht gehouden.

De klassieke centrales produceerden netstabiliteit waar renewables dat juist gebruiken. Dat maakt hun verdwijning méér dan een capaciteitstransitie: het is een functieverlies. We vervangen installaties die het energiesysteem konden dragen door installaties die volledig afhankelijk zijn van de stabiliteit die ze niet zelf leveren. Groene systemen zijn kwetsbare systemen.

Voor mij was dit de eerste keer dat ik werkelijk eens met de technische achtergrond werd geconfronteerd. Het blijft grotendeels buiten het publieke debat alsof het niet meer dan een technisch detail betreft. Tegelijkertijd groeit de afhankelijkheid van elektriciteit, gedreven door digitalisering, elektrificatie van industrie en mobiliteit. Een grote storing raakt vandaag bijna alles: huizen, betalingssystemen, logistiek, telecom, zorg.

Zonder black start-bronnen geen stroomzekerheid

Wereldwijd zoekt men wel naar nieuwe oplossingen. Amerikanen wisten een gascentrale van 150 megawatt succesvol te starten met een (forse) batterij. China (wie anders) experimenteerde met een black start van een 110 kilovolt netsegment met behulp van zonnepanelen en grootschalige opslag. Deze paar voorbeelden tonen vooral dat alternatieven technisch haalbaar zijn maar ze zijn er in de praktijk gewoon nog niet. Ze vereisen complexe besturing en ondersteuning en verschillen in betrouwbaarheid en kostenniveau.

Bij batterijen ontbreekt het aan de robuustheid van waterkracht en klassieke centrales. Waar roterende machines fysieke inertie, voorspelbaarheid en directe beschikbaarheid bieden, zijn batterijen chemische systemen die verouderen en in hun gebruik afhankelijk zijn van complexe vermogenselektronica.

Geen modern energiesysteem is robuust zonder voldoende bewezen, geografisch spreidbare black start-bronnen. Voor Europa betekent dit een combinatie van waterkracht en gascentrales.

De mogelijkheid tot een black start markeert de grens van operationele haalbaarheid. Het is de stille randvoorwaarde waaraan een energiesysteem moet voldoen, met of zonder de zo bejubelde energietransitie. Zeker als Tirol te ver weg blijkt.

Share

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Subscribe now

“Oekraïne kent een lange geschiedenis van zowel kleinschalige als grootschalige corruptie”. Niet de woorden van een politicus, maar van de Europese Rekenkamer in 2021. Gezien de recente ontwikkelingen is deze uitspraak niet verouderd. Want opnieuw haalt een groot corruptieschandaal in Oekraïne de internationale pers, en zelfs Kaja Kallas, eurocommissaris en de minister van Buitenlandse Zaken van de EU en in haar rol een groot supporter van Oekraïne, lijkt er genoeg van te hebben: “There is no room for corruption, especially now. I mean, it is literally the people’s money that should go to the front lines.” Het idee dat corruptie minder erg is als het ontvreemde geld bestemd was voor frivoliteiten in plaats van voor ondersteuning van het front lijkt me niet correct. Corruptie vreet zich overal in, klein en groot, zoals de Europese Rekenkamer terecht constateert en is daarmee een interne vijand.

Op 21 juli 2025 werd er een inval gedaan door de Oekraïense Veiligheidsdienst (SBU) bij het Nationaal Bureau voor Anticorruptie (NABU) en het Speciale Anticorruptieparket (SAPO), in samenwerking met het Openbaar Ministerie en het Staatsbureau voor Onderzoek.

Tientallen huiszoekingen bij medewerkers van NABU en SAPO leidden tot twee arrestaties: één op verdenking van spionage voor Rusland en één voor illegale zakelijke banden daarmee. Daarnaast werden vijftien andere medewerkers onderzocht voor overtredingen variërend van verkeersboetes tot hoogverraad; een opmerkelijk breed onderzoek dus.

Oekraïens corruptienetwerk met geldstromen naar Rusland

De SBU noemde het een “uitgebreide audit” maar er was helemaal geen onderliggend rechterlijk bevel hiervoor. NABU en SAPO protesteerden dan ook fel tegen deze aanval op hun onafhankelijkheid, waarbij SBU ongeoorloofde toegang kreeg tot gegevens over lopende onderzoeken, beschermde getuigen en operationele details. NABU was juist bezig met een groot corruptieonderzoek waarin ook leden van de regering werden genoemd. Aan dat corruptieonderzoek kwam op 22 juli een einde: het parlement nam een wet aan die NABU en SAPO onder direct toezicht van de procureur-generaal plaatste.

Niet alleen het publiek protesteerde hiertegen. EU-commissaris Ursula von der der Leyen eiste uitleg, de VS dreigden met sancties en het IMF waarschuwde voor macro-economische instabiliteit en stopzetting van hulp. Twee dagen later al, op 24 juli, herstelde het parlement de onafhankelijkheid van NABU.

In november, een paar weken geleden dus, onthulden NABU en SAPO vervolgens een gigantisch corruptienetwerk rond staatsbedrijf Energoatom. Topfunctionarissen en zakenlieden eisten 10 tot 15 procent kickbacks op alle contracten; minstens honderd miljoen dollar werd verduisterd en deels naar Rusland doorgesluisd. Minister van Energie Svitlana Hrynchuk en minister van Justitie Herman Halushchenko werden verdacht van betrokkenheid. Bij huiszoekingen werden zakken cash gevonden; beide ministers werden op 18 november door het parlement ontslagen.

Het gouden toilet en een link naar president Zelensky

De internationale pers smulde vooral van het detail van het gouden toilet dat tijdens de NABU invallen werd aangetroffen in het appartement van president Volodymyr Zelensky’s zakenpartner Timur Mindich die, blijkbaar bijtijds gewaarschuwd, een paar uur voor de inval het land ontvluchtte.

Grote vraag is nu: hoeveel wist president Zelensky van dit schandaal? Het is moeilijk te geloven dat hij helemaal niet op de hoogte was, aangezien betrokkenen toch ook nauwe bondgenoten zijn. Maar het is ook niet onmogelijk dat het buiten het beeld van de president gebleven is. Want Andri Jermak, zijn stafchef en sleutelfiguur in de regering, stapt nu op. Hij had enorme invloed op wie direct contact had met Zelensky. Zijn positie werd onhoudbaar nadat ook zijn kantoor werd doorzocht door NABU en SAPO. Hij lijkt zelf nog geen verdachte in de zaak maar is wel dermate omstreden dat parlementariërs zijn ontslag al eerder hadden geëist.

Oekraïne heeft alle kenmerken van een oligarchie: een systeem waarbij een kleine kaste het beleid bepaalt op ongeoorloofde wijze. Kenmerken hiervan zijn het beheersen en manipuleren van de publieke opinie in de media, het financieren van politieke partijen en/of politici, aanzienlijke invloed uitoefenen op justitie, vervolgingsapparaat en instanties voor het handhaven van recht.

Oligarchie is een obstakel voor Oekraïne

De Atlantische Raad (2007), Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (2020), het IMF (2014) en de Europese Rekenkamer (2021) stelden al eerder vast dat corruptie en de invloed van oligarchen in Oekraïne een groot obstakel vormen voor de ontwikkeling van het land.

Hoe groot is dat obstakel nu in de praktijk? Volgens data van het gerenommeerde World Justice Project staat Oekraïne globaal gezien op positie 90 van 143 landen wat toestand van de rechtsstaat betreft. In 2025 kwam het land, na een korte periode van verbetering, terug op het nog beroerdere niveau van 2015. En de twee kenmerken waarop het slechtst wordt gescoord, zijn criminele justitie en corruptie.

Bij criminele justitie staat het land op positie 97 van de 143 wereldwijd en op positie 12 ten opzichte van de 15 regionale landen. Op het gebied van afwezigheid van corruptie scoort het land nog lager: positie 117 van 143 wereldwijd en positie 14 van de 15 regionale landen. Veel slechter kan haast niet.

Brussel heeft geen compleet beeld van de geldstromen

De oorlog met Rusland heeft een vernietigende invloed op de economie van het land. Oekraïne leeft van EU-geld. Het is vrij lastig te achterhalen hoeveel het land precies kreeg in de afgelopen jaren omdat er zoveel verschillende leningen en giften zijn gedaan voor allerhande zaken. Het is een systeem dat zo ondoorzichtig is dat ook ik, als één van de Europarlementsleden die de uitgaven van de EU moet controleren, geen compleet beeld heb. Het meest recente jaarverslag van de Europese Commissie over 2024 vermeldt in ieder geval de volgende bedragen:

· in 2022 leenden het Europees Parlement en de Europese Raad 7,2 miljard uit;

· in 2023 werd 18 miljard overgemaakt;

· in 2024 ontving Oekraïne ruim 42 miljard via de MFA (‘buitenlandhulp’) en de Ukraine Facility. De laatste MFA-tranche ten bedrage van 4,1 miljard euro werd in november 2025 overgemaakt;

· het ‘Team Europe’ schonk in 2024 64,4 miljard aan financiële assistentie, budgetondersteuning en humanitaire hulp, direct afkomstig van de EU lidstaten;

· voor de periode 2024-2027 kreeg het land 50 miljard aan leningen, schenkingen en garanties toegezegd (onder de voornoemde noemer Ukraine Facility);

· 1,5 miljard euro werd beschikbaar gesteld via het afromen van bevroren Russische tegoeden in België (de Commissie wil eigenlijk alle Russische tegoeden gebruiken voor het financieren van Oekraïne maar de Belgische premier Bart de Wever houdt dat tegen(;

· 17 miljard euro gaven de lidstaten uit aan de opvang van Oekraïense vluchtelingen;

· recent werd de Ukraine Guarantee ingesteld ten bedrage van 7,8 miljard euro, bedoeld voor de wederopbouw van het land.

Controleert de Europese Commissie eigenlijk op het correct en effectief uitgeven van al die miljarden? Goede vraag, zeker in het kader van deze grootschalige corruptie. Er bestaat wel een ‘monitor systeem’ maar de Europese Rekenkamer zet grote vraagtekens of dit helpt bij het bestrijden van corruptie.

Bijkomend probleem: wapensmokkel vanuit Oekraïne

Bij de helft van eerder gecontroleerde projecten was het niet te meten door ‘gebrek aan uitgangswaarden, streefcijfers en relevante indicatoren’. Ambtelijke taal voor: we hebben geen idee.

De Rekenkamer komt dan ook tot een duidelijke aanbeveling: ‘Stel striktere voorwaarden aan de steun van de Commissie’. Dat lijkt me, gezien de actuele ontwikkelingen in het land, een absolute must. Maar het probleem is immens.

Oekraïne voert niet alleen in het Oosten een strijd. Op 26 november 2025 meldde de Roemeense pers dat een vrachtwagen uit Moldavië was onderschept door de Roemeense autoriteiten bij de grensovergang Albita. In de vrachtwagen bevond zich een illegale lading militair materieel. Het onderzoek spreekt van antitankraketten, granaatwerpers, draagbaar luchtafweergeschut en onderdelen voor drones. De papieren vermeldden ‘schroot’. De pers schreef dat de lading oorspronkelijk uit een Oekraïens depot komt.

Lang niet alles komt in het internationale nieuws. Maar dergelijke wandaden maken overal slachtoffers, ongeacht of de financiers van de oorlogsinspanning - en dat zijn u en ik ook - er nu van weten of niet.

Corruptiebestrijding helpt Oekraïense oorlogsinspanningen

Ik weiger te geloven dat corruptie een onveranderlijke natuurstaat is. Maatschappijen in oorlogstijd vervallen naar een onbeschaafder niveau maar de nadruk op corruptiebestrijding in het proces van toetreding van nu negen kandidaat-lidstaten kun je terugzien in de internationale ranglijsten van die landen. Het gaat langzaam en je ziet ook wel hier en daar weer een terugval maar er is absoluut een verbetering.

Belangrijk is om te constateren dat corruptiebestrijding in Oekraïne juist de oorlogsinspanning helpt. In die zin is het succes van het ontdekken en openbaar maken van corruptie een indicator dat het beter gaat, niet slechter. Al met al blijft het wel ontmoedigend, deze situatie van een land dat naast een externe vijand ook nog een interne vijand moet bestrijden.

Share

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Get more from Bart Nijman in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Het standaardgrapje is dat kernfusie er over dertig jaar is. Er zijn allerhande onderzoeken en probeersels maar commerciële toepassing blijft uit. In 1985 spraken Gorbatsjov en Reagan af om commerciele kernfusie mogelijk te maken als cadeau voor iedereen. De EU begon, samen met meerdere landen zoals Japan, in 1992 met het financieren van de eerste studies voor dit project. Dat mondde uit in 2006 in ITER, het grootste onderzoeksproject naar kernfusie ter wereld.

Sinds 2006 is er door de EU 10 miljard in gestopt en 10 miljard door andere partners. Niet om bruikbare elektriciteit mee te produceren. Het zal nooit op het net aangesloten worden. Uiteindelijk moet met wat men dan geleerd heeft een demoversie van een commerciële centrale gebouwd gaan worden, onder de toepasselijke naam DEMO.

ITER kost hopelijk niet meer dan 27 miljard. De demoversie wordt zeker twee keer zo duur.

In 2006 dacht men in 2020 klaar te zijn. In 2016 dacht men in 2035 klaar te zijn. In 2024 dacht men in 2039 klaar te zijn. Door het voortdurend opschuiven van de einddatum staat het demoproject nu gepland met als einddatum 2060. Voorlopig staat er in de nieuwe meerjarenbegroting opnieuw meer dan 6 miljard ingeboekt voor dit project.

Ik ben sinds mijn start in het Europees Parlement in 2011 kritisch over het project. Niet omdat ik onderzoek niet leuk of nuttig zou vinden, want dat vind ik zeker wel. Maar het lijkt er sterk op dat er niet gekeken wordt naar andere ontwikkelingen op dit gebied.

De obsessie, in mijn ogen, met hernieuwbare energie heeft geleid tot een grote zak subsidie op zowel EU- als nationaal niveau. Gratis geld heeft een enorme aantrekkingskracht, dus er zijn heel veel gegadigden die allemaal hun praatje komen doen hier. Wärtsilä pleit voor investeringen in hun biobrandstofcentrales om het elektricteitsnetwerk goedkoper te stabiliseren, nodig vanwege het sterk variabele aanbod van windenergie. Geen gek idee want volgens de Europese Rekenkamer moeten we denken aan 2000 miljard voor stabilisatie, terwijl we niet meer stroom krijgen dan vroeger. Oostenrijk en Italië kwamen vertellen over alpine waterkrachtcentrales, met hetzelfde doel, en om windstroom om te kunnen zetten in een hoger waterpeil in stuwmeren.

Vorige week was er dan ook een praatje in het Europees Parlement, in de vorm van een discussiebijeenkomst, over de stand van zaken met betrekking tot andere kernfusie startups dan ITER, en het zou heel technisch worden. En dat om 8 uur ‘s ochtends. Maar er werd ook ontbijt geserveerd en wat is er leuker dan wat natuurkunde op de vroege ochtend? Dus ik was één van misschien twintig aanwezigen. Vier parlementariërs, een paar assistenten, en de overige aanwezigen waren er namens de industrie. Ik schat dat er vijftien broodjes per persoon waren.

De belangrijkste spelers waren vertegenwoordigers van Renaissance Fusion en van Proxima Fusion. Ongetwijfeld niet toevallig spraken zij over twee manieren om fusie te bereiken, beide anders dan ITER. Het begin van de presentaties was niet sterk. In plaats van te spreken over waar men zelf mee bezig was, werd er vooral negatief gesproken over andere energievormen, zoals kernsplitsing.

Een spreker vergeleek een kerncentrale zelfs met een potentiële atoombom. Nonsens. Ook kwam hij met een plaatje van dikke rookwolken van CO₂, in werkelijkheid een onzichtbaar en geurloos gas. Waarom doen ze dat? Mensen die hierin geloven hebben ze al mee, en ikzelf heb dan moeite om zo iemand nog serieus te nemen. Gelukkig werd het een stuk beter naarmate men de techniek in dook maar het riep bij mij vooral een beeld op van een industrie die bepaald niet zeker is van de eigen toekomst.

Kernfusie verschilt nogal van kernsplitsing, waar ik eerder over schreef. Bij kernsplitsing neem je zware atoomkernen die bij splitsing (dat is uiteenvallen) hitte opleveren. De installatie zelf bestaat voornamelijk uit een bak koelvloeistof met daarin staven met uranium of plutonium. Het splijten gaat bijna vanzelf. Bij kernfusie neem je juist hele lichte atomen die je dwingt tot samengaan in een nieuw atoom. Dat gebeurt alleen bij extreme temperatuur en/of druk. Dat proces kost een heleboel energie en het is dus lastig om aan het einde toch energie over te houden. Het handigst om te gebruiken zijn twee isotopen (varianten) van waterstof, namelijk deuterium en tritium. Die willen tenminste nog een beetje.

Er zijn twee manieren om dit aan te pakken. Ten eerste kun je gebruik maken van extreem hoge temperaturen, en dan moet u aan 150 miljoen graden denken. Bij die temperatuur vallen atomen uit elkaar. De overblijvende wolk van elementaire deeltjes wordt aangeduid als plasma. Plasma kun je niet ergens in doen, dus voor de opsluiting wordt er gebruik gemaakt van magneten. Hele grote, hele koude, magneten. ITER gebruikt een klassiek ontwerp, een zogenaamde tokamak. U moet denken aan een plasmawolk als de lucht in een fietsband van 20 meter doorsnee, in een eindeloze rondgang, maar dan dus zonder fietsband. Lastig om in bedwang te houden.

Renaissance Fusion heeft een iets ander ontwerp, een stellerator. U moet dan denken aan een kleinere cirkel van 6 meter maar met een veel ingewikkelder, kronkelende rondgang van het plasma. Ze gebruiken een gecompliceerd ‘3D’ magneetontwerp om dat te sturen, maar daardoor kan het volume ook veel kleiner. En hun magneten zijn ‘hoge temperatuur supergeleidend’ (HTS). Die hoge temperatuur is wat overdreven want we hebben het nog steeds over iets van 200 tot 250 graden onder nul. De energiekosten blijven immens. Er zijn meerdere partijen die stellerators ontwerpen, zoals bijvoorbeeld het aanwezige Proxima Fusion, een Duitse spin-off van het Max Planckinstituut.

De andere optie is het opsluiten van het deuterium en tritium in hele kleine tabletjes met een buitenschil, een paar millimeter groot. Vervolgens beschiet je die met meerdere enorme lasers van alle kanten, heel precies en tegelijkertijd. In het Amerikaanse National Ignition Facility (NIF) gebruiken ze daarvoor 192 lasers. De ontstane druk leidt tot een enorme temperatuur aan de binnenkant en daarmee hopelijk tot fusie. Het is al een paar keer gelukt om meer energie op te wekken dan erin gaat. Maar het lukt nu om eens per dag te schieten. Dat moet naar 10 keer per seconde. Het is mij ook niet helemaal duidelijk hoe je daar een centrale omheen bouwt maar zoals natuurkundigen dan zeggen: nu is het nog een kwestie voor de ingenieur. Het ontwerp is op zich veel hanteerbaarder dan een plasmawolk van miljoenen graden.

Er is ook een bedrijf in Oxford aan de slag. Tokamak Energy test sinds 2025 een bolvormige tokamak met HTS-magneten en zij hopen daadwerkelijk energie te produceren over een jaar of tien. Proxima Fusion hoopt tegen die tijd structureel meer energie over te houden dan ze erin stoppen. Renaissance Fusion is meer bezig met het maken van ontwerpen. Deze drie Europese startups haalden samen al meer dan 1,2 miljard euro op, vaak met publieke steun via het Europese fusieprogramma en nationale fondsen. Maar het schiet niet op met daadwerkelijke energieproductie.

In de VS zijn ook meerdere start-ups. Die worden fors financieel gesteun, ook door bedrijven zoals Microsoft. Commonwealth Fusion Systems bij Boston bouwt SPARC met HTS magneten die drie keer sterker zijn dan ITER. Toch is het zeker 2040 voor deze club een commercieëe reactor gebouwd heeft. Helion Energy (Redmond, Washington) heeft weer een wat ander magnetisch ontwerp met zijn Polaris-project maar claimt al in 2028 elektriciteit te gaan leveren aan Microsoft, een bescheiden 50MW. Dat lijkt mij toch bijzonder optimistisch.

China investeert officieel meer dan de hele rest van de wereld samen. De CFETR (Chinese Fusion Engineering Test Reactor) moet rond 2035 zo succesvol zijn dat direct daarna commercieel gebouwd kan gaan worden. Tegelijk financiert China private initiatieven zoals Energy Singularity (Shanghai) en Neo Fusion. China heeft geen last van bezwaarprocedures en bouwt sneller dan wie ook. Als iemand fusie vóór 2035 commercieel maakt, is de kans reëel dat het een Chinees logo draagt.

Ik noemde aan het begin dat fusiebrandstof bestaat uit deuterium en tritium. Deuterium is er volop. Maar er bestaat wereldwijd maar 25 kilo bruikbaar tritium, terwijl één gigawatt fusiecentrale ongeveer 75 kilo per jaar verbrandt. Grappig genoeg kopen al die fusieprojecten hun tritium van Canadese CANDU-reactoren. Dat zijn kerncentrales, splitsing dus, die tritium als bijproduct maken. Zonder kerncentrales geen kernfusie momenteel. Het is wel zo dat als er eenmaal een fusiecentrale werkt, die in staat zal zijn om iets meer tritium als bijproduct te maken dan te gebruiken.

Optimistisch denkend kunnen we in 2040 de eerste fusiecentrales verwachten. Maar dat zal dan niet op basis van ITER zijn. Ik verwacht ook niets meer van het demoproject daarna. De ontwikkelingen hebben eerder onderzoek ingehaald. Op enig moment moet dat ook in Brussel landen.

Maar vanuit mijn perspectief twijfel ik over fusie. Terwijl we wachten op die ultieme schone, onuitputtelijke bron, draaien er vandaag al reactoren die vrijwel hetzelfde bieden. De Canadese CANDU’s leveren al zestig jaar CO₂-vrije, goedkope en veilige elektriciteit met natuurlijk uranium, niet verrijkt, en produceren ondertussen het tritium dat fusie nodig heeft.

In China starten vanaf 2030 de eerste commerciële thorium-gesmolten-zout-reactoren (TMSR), die vrijwel geen langlevend afval maken, walk-away safe zijn en thorium gebruiken: dat is een brandstof die drie tot vier keer overvloediger is dan uranium.

Tegen de tijd dat de eerste fusiecentrale in 2040 feestelijk wordt ingehuldigd zullen er, ook als maar een gedeelte van de plannen doorgang vindt, al tientallen thorium-MSR’s draaien. Niet hier, vermoed ik. Evenals tientallen nieuwe geavanceerde splijtingsreactoren, zoals Westinghouse AP-1000, waarvan helaas ook maar een frustrerend klein aantal in Europa, ben ik bang.

Fusie kan uiteindelijk best winnen ondanks de enorme technische uitdaging. Maar dat wordt niet een kind van ITER, en de komende decennia blijft kernsplitsing de logische keuze voor de groeiende vraag naar continue elektriciteit. Hoe meer we daarvan hebben, hoe minder het eerder genoemde kostbare probleem van netinstabiliteit speelt.

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Subscribe now

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Share

Get more from Bart Nijman in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Bij publieke optredens legde ik vaak eerst uit wat de Europese Unie is. Dan had ik het Verdrag bij me, een stevig boek van opmerkelijke omvang, en dat hield ik dan omhoog. “One book to rule them all”. Afhankelijk van de leeftijd van de toehoorders werd het grapje begrepen of niet. In dit verdrag staat wat we moeten en wat we niet meer mogen, vatte ik het dan samen. En er zijn lidstaten, ondertekenaars van dat verdrag, die dat accepteren.

De echte entiteiten zijn echter die lidstaten, waar alles gevestigd is en waar de afspraken neerslaan, die naast lidstaat toch in de eerste plaats natiestaten zijn, leden van de VN, omgevingen waar mensen hebben geleefd en zijn gestorven en hun sporen hebben nagelaten. Dat is mijn manier om naar de situatie van de EU te kijken.

Subscribe now

Voor de meeste mensen in Brussel is dat een merkwaardige blik. Zij zien de Europese Unie als veel meer dan de cumulatie van een aantal verdragen, zoals de Verdragen van Rome (1957), Maastricht (1993) en Lissabon (2009). Zij zien deze verdragen niet alleen als de juridische en institutionele basis, waarin doelen, bevoegdheden en structuren zijn vastgelegd maar zij zien ook de secundaire wetgeving, de rechtspraak, en de acties van alle EU-instellingen, agentschappen en lidstaten.

Door op deze manier de lidstaten als onderdeel van de EU te zien krijg je een ander beeld, een bepaalde onvermijdelijkheid van de geplande toekomst. Ik zie zelden nog bezoekers, lobbyisten, ondernemers, studenten of onderzoekers die de onvermijdelijkheid van de EU als allesbepalende factor in ons leven nog als optioneel zien.

Dat de Europese Unie, voortkomend uit de toverspreuk van de Verdragen, toch ook een eigen leven leidt, blijkt uit de zich immer uitbreidende organisatie, die niet direct op de verdragen zijn gebaseerd maar wel de de onsterfelijkheid vastleggen.

Er zijn zeven hoofdinstellingen vastgelegd in de oprichtingsverdragen: Europese Commissie, Europees Parlement, Raad van de EU, Hof van Justitie, Europese Centrale Bank, Europese Rekenkamer en Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken. Deze verdragen leggen de basisstructuur en de bevoegdheden vast. Echter, andere lichamen, zoals de decentrale agentschappen en executive agencies, zijn later opgericht via secundaire wetgeving door de EU-instellingen en niet direct door de verdragen zelf.

Agentschappen?

Agentschappen, en aanverwante instellingen, zijn aparte organisaties voor specifieke beleidsdoelen zoals voedselveiligheid (EFSA) of medicijnregistratie (EMA). Er zijn er een heleboel en het worden er steeds meer. Ik meende dat het antiwitwasagentschap AMLA de laatste nieuwe organsisatie was maar er was mij er toch één ontgaan: de European Health Emergency Preparedness and Response Authority (HERA) is nog nieuwer.

Van een stukje wetgeving naar weer een zelfstandige organisatie, zo gaat dat. Ze worden verspreid over lidstaten, officieel om samenwerking en regionale betrokkenheid te bevorderen maar het is ook een manier om ieder land een financieel belang te geven in de EU en scheve ogen te voorkomen. Immers, de zeven instellingen blijven waar ze zijn en met hun groei, groeit ook het voordeel dat die lidstaten, zoals Luxemburg, hebben.

Wie bedenkt dit en hoe werkt het?

Agentschappen worden bedacht door de Europese Commissie, vaak na overleg met het Europees Parlement en de Raad. Ze worden betaald via de EU-begroting, die dus ook steeds maar groter moet, aangevuld met bijdragen van lidstaten of eigen inkomsten (zoals vergunningkosten). Controle vindt plaats via jaarlijkse audits door de Europese Rekenkamer, terwijl de Commissie en Parlement hun activiteiten en financiën monitoren, met rapportages die openbaar zijn voor transparantie. Dat laatste blijkt in de praktijk betrekkelijk zoals ik verderop beschrijf.

Agentschappen willen wat bereiken en dat kost natuurlijk geld: personeel, kantoorspulletjes, reiskosten. Verder moet een pand gehuurd worden in een lidstaat, dat moet onderhouden en schoongemaakt en er moet uiteraard fatsoenlijk gegeten en gedronken worden in een restaurant. Die agentschappen vallen officieel allemaal onder verantwoordelijkheid van de Europese Commissie en rapporteren daar ook jaarlijks aan.

Het Europees Parlement, bij monde van de Begrotingscontrolecommissie CONT, onderzoekt ieder jaar of de agentschappen netjes voldoen aan hun plicht tot financiële verantwoording en ook de Europese Rekenkamer kijkt nauwlettend mee, waarbij deze laatste altijd een lijvig rapport uitbrengt over de bevindingen. Het blijkt standaard tegelijkertijd boeiend en bedroevend leesvoer. Want waar de Europese Commissie officieel in ieder geval nog een vorm van neutraliteit nastreeft, is dat bij agentschappen, veilig op afstand, nauwelijks nog het geval. Het zijn betaalde politieke instellingen.

Het Europees asielagentschap EUAA bevindt zich in lidstaat Malta te Valletta en “streeft ernaar de asielpraktijken in de hele EU te harmoniseren, in overeenstemming met de EU-verplichtingen”.1 Het moet de lidstaten “ondersteunen bij... het wetgevingspakket inzake asiel, internationale bescherming en opvangvoorzieningen”.

Maar waarom is de EU verantwoordelijk voor ‘bescherming en opvang’ terwijl de lidstaten dit zelf kunnen, zelfs moeten regelen? En waarom ontbreekt dat andere deel van de wetgeving, namelijk uitzetting bij niet toelating en/of illegaal verblijf binnen Europa? Het agentschap heeft zelfs een Fundamental Rights Officer (FRO) in dienst die kriskras heel Europa doorreist om in de gaten te houden of de lidstaten de ‘fundamental rights’ wel voldoende respecteren.2 Opdracht: vaststellen of er wel correcte ‘vulnerability assessments and information provision sessions’ worden gedaan door de lidstaten. In 2024 bezocht hij Nederland.

‘Als de fout is gestopt, is de zaak gesloten’

Over het jaar 2023 gaf de Europese Rekenkamer een goedkeurende verklaring over de financiële gang van zaken bij het asielagentschap, na rode vlaggen in 2017 en 2020 vanwege de huur van gebouwen op Lesbos en in Rome. Het agentschap had tot 2023 ten gevolge daarvan 123.800 euro ‘onregelmatig uitgegeven’.3 Op vragen van het EP werd geantwoord dat “de huurcontracten waren beëindigd en de zaak dus gesloten”. Nou nee, want er was veel geld onterecht uitgegeven en zo werkt het voor gewone mensen toch ook niet? Tot zover de financiële kant.

Er klonk echter een geheel ander geluid over de inhoudelijke gang van zaken bij het EUAA. EUAA werkt nauw samen met de grensbewakingsdienst Frontex en het agentschap voor fundamentele rechten FRA. Dat agentschap geeft geregeld ‘training’ aan personeel van EUAA waarbij “de expertise van FRA wordt gereflecteerd in de producten van EUAA”.

Lees: bij asielaanvragen draait alles om ‘mensenrechten’ en niet om een serieuze afweging van wie eigenlijk recht heeft op asiel en wie niet. Hier ontstaat een soort ongedefinieerde tertiaire wetgeving waarbij agentschappen onderling en zonder toezicht samenspannen om weer tot nieuwe politieke inzichten en opstellingen te komen in plaats van te blijven bij de opdracht die bij oprichting is geformuleerd.

Bij controle van het agentschap door de CONT-commissie van het EP werd een hoorzitting gehouden en schriftelijke vragen gesteld door parlementsleden. Het agentschap weigerde antwoord te geven op de vraag voor welk bedrag externe consultants werden ingehuurd en kwam met een verklaring dat die nodig zouden zijn omdat ‘highly technical knowledge’ niet intern beschikbaar was.

Dat is ergens wel komisch want juist het wel beschikbaar hebben van kennis is een reden voor het hebben van agentschappen. Dat werkt dus ook niet.

Wel waren de kosten voor die externe consultants uiteraard ‘geheel verantwoord’.4 Ook kwam een onderzoeksrapport boven water van OLAF (oktober 2024), het antifraude-bureau van de EU, waaruit bleek dat het asielagentschap onder het vergrootglas lag en er heel wat problemen waren geconstateerd. Tijdens de eerste plenaire stemming in Straatsburg (7 mei 2025) kreeg het agentschap dan ook geen kwijting en werd het rapport van de CONT-commissie afgestemd en terugverwezen.5 Dat kan dus wel.

Erger: toen bleek ook nog eens dat OLAF het bewuste onderzoeksrapport niet ter beschikking had gesteld van de parlementsleden, omdat het management board van EUAA bezwaar had aangetekend tegen openbaarmaking.6 OLAF ging daarin mee en hield het rapport een tijd lang onder de pet.

Grote vraag is: waarom, als parlementsleden toezicht moeten uitoefenen op de EU-agentschappen? Als je de financiële belangen van de belastingbetalers wilt behartigen dan moet je daartoe wel in staat worden gesteld, en is zijn wettelijk taken nu plotseling optioneel? Staan de controle-organen van de EU in dienst van de burger of niet?

Druk, druk, druk, druk

OLAF schreef een aantal belangrijke disciplinaire aanbevelingen voor richting het asielagentschap maar de management board weigerde die uit te voeren. Alleen de uitvoerend directrice werd gevraagd om ‘correctieve acties’ voor te stellen, inclusief tijdlijn. OLAF liet weten grote vraagtekens te zetten bij de wil van de management board om verantwoording af te leggen en te dragen, ‘hetgeen het vertrouwen in het leiderschap van het agentschap ondermijnt’.

Het EP constateerde bij monde van de rapporteur dan ook: “...betreurt ten zeerste de zwakheden bij het managen van belangenconflicten binnen het agentschap, met name... betreffende beslissingen genomen door de executive director”.7

De dame in kwestie had het ‘druk, druk, druk’ en wilde verder niet meewerken aan het onderzoek. De management board vond het ondertussen allemaal wel best, hetgeen leidde tot ‘slechte administratie, serieuze onregelmatigheden, met name inzake aanstelling en selectieprocedures’. Dat laatste verklaart wellicht het ontbreken van die verplichte technische kennis.

De Europese Commissie heeft notabene twee zetels in dat management board, maar greep evenmin in bij de wantoestanden. Waarom de Europese Commissie zo weg mag lopen van de wettelijke taken, ontgaat mij. Ondanks al deze serieuze vraagtekens bij het functioneren van het asielagentschap kwam zeer recent een tweede kwijtingsrapport ter stemming in Straatsburg, op 22 oktober van dit jaar.8 Er werden amendementen ingediend die de zorgen tot uitdrukking brachten maar die werden allemaal weggestemd door een meerderheid van de parlementsleden. De rapporteur, een lid van de Groenen, adviseerde om het agentschap toch maar kwijting te verlenen.

U raadt het al: de meerderheid stemde ermee in.

Onlangs stelde ik nadere vragen aan de Commissie over de evaluatie van agentschappen in het algemeen met als doel de zaak te rationaliseren.9 Eurocommissaris Dombrovskis gaf namelijk op eerdere vragen van mijn kant aan dat eens in de vijf jaar de agentschappen moeten worden gecontroleerd op effectiviteit.10

Dat verraste mij wel een beetje want hoewel die verplichting inderdaad bestaat, leken agentschappen heilig. De verplichte evaluatie omvat ‘effectiviteit, efficiëntie, coherentie, relevantie en EU toegevoegde waarde’. Er lijkt dus zelfs een kleine kans aanwezig dat een agentschap ooit moet worden opgeheven.

Potentieel dan. Voorlopig groeit de onvermijdelijkheid nog steeds.

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Share

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Subscribe now

Vrijdag publiceerde ik alhier een verhaal over de moeilijke keuze die Moldavië vandaag, 28 september, gaat maken in de parlementsverkiezingen. Ik had niet verwacht dat het in de dagen voor de verkiezingen nog spannend zou worden. Maar na publicatie van mijn vorige stuk werd plotseling een partij alsnog van het kiesbiljet geschrapt. En daarna nog één. Terwijl de biljetten al gedrukt zijn en de poststemmen al ingeleverd hadden moeten zijn. Wat is er aan de hand?

Het land kent een grote minderheid die traditioneel op het oosten gericht is, op Rusland dus, en die ook dienovereenkomstig stemt. De meerderheid is gericht op het westen tegenwoordig en dat betekent de EU. Toch is die meerderheid niet groot. Een referendum om toetreding tot de EU in de grondwet vast te leggen kreeg vorig jaar een minieme meerderheid van 50,3 procent.

Bij deze landelijke verkiezingen zijn er twee richtingen: pro-EU en EU-sceptisch. De huidige regeringspartij PAS van Maia Sandu is (fel) pro-EU. PAS is gelieerd aan en waarnemend lid van de christendemocraten groep EVP in het Europees Parlement, waar ook het CDA in zit.

Vice-voorzitter van de EVP is de Roemeen Muresan, die ook voorzitter is van de Moldavië-Delegatie in het EP. Van die laatste ben ik zelf ook lid. Roemenië is traditioneel sterk betrokken bij Moldavië. Muresan maakte een statement voor de Moldavische publieke media: “We can all be safe only if the Republic of Moldova is also safe, stable and integrated into the EU.”

Dit statement komt overeen met de positie van president Sandu, die de oppositie als gevaarlijk ziet. Muresan is ook in een positie om voortdurend financiële steun voor Moldavië te bepleiten om het land zo snel mogelijk in de EU te krijgen. Zo werd een financiële Moldova Facility opgetuigd, die nog voor de verkiezingen klaar moest zijn.

Grootste oppositieblok is de BEP, bestaande uit vier partijen, voornamelijk ‘populistisch socialistisch’, geleid door oud-president van Moldavië Igor Dodon. Dit blok is momenteel leidend in de peilingen en bestaat uit de Socialisten, de Communisten, ‘Future of Moldova’ en ‘Heart of Moldova’. Opmerkelijk daarbij is dat deze partijen tezamen een meer neutrale politieke koers voor het land willen, dus zowel contact met EU als met Rusland. Vooral ‘Heart of Moldova’ is voorstander van een onafhankelijke politieke koers van Moldavië.

Daarnaast is er nog aantal kleinere partijen van verschillende kleur en onafhankelijke kandidaten - en dankzij de kiesdrempel waarschijnlijk niet van direct belang.

Staatsgevaarlijke Ruslandvrienden

Partijen uitsluiten hoort er helemaal bij in Moldavië. Dat gebeurt door de kiescommissie. Als eersten werden al uitgesloten de Agrarian Party of Moldova, de Alternative Forces for the Salvation of Moldova, de Political Party Chance, en de partij Victory. Deze zaten gezamenlijk in een blok (kieslijst) onder de naam Victory, en zijn pro-Russisch. Allemaal worden ze beschouwd als staatsgevaarlijk wegens banden met oligarch Ilan Shor. De Agrarische Partij was in de jaren ’90 aan de macht en bestond toen uit communisten met een nieuwe visie, vooral gefocust op het behouden van de agricultuur, tegen samengaan met buurland Roemenië en voorstander van een duidelijke relatie met Rusland. Maar doet nu dus niet meer mee.

Ook de Modern Democratic Party of Moldova moest eraan geloven. Deze partij werd opgericht door oud-voorzitter van het parlement Andrian Candu en is centrum-rechts en pro-EU. Totdat hij voor corruptie werd veroordeeld een aantal jaren geleden waren de banden met de huidige president Sandu, toen nog minister, warm. Maar zelfs dit weekend gingen ze nog tegen elkaar tekeer in de pers omdat Sandu haar vroegere collega ‘irrelevant’ had genoemd, niet alleen in deze verkiezingen maar ook voor wat betreft zijn eerdere toenadering tot de EU - hoewel Sandu die toenadering dus doorzet. De uitsluiting vond plaats door de kiescommissie CEC wegens ‘mogelijke subversieve acties’ van de partij. Voor deze verkiezingen is de partij dus inderdaad irrelevant geworden.

De afgelopen week volgde ook nog een verbod op Heart of Moldova. De partijfinanciering zou niet op orde zijn volgens de kiescommissie. Eveneens werd de partij Moldova Mare (Groot-Moldavië) uitgesloten, wegens door de veiligheidsdienst SIS geuite ‘verdenkingen van illegale financiering uit het buitenland’.

Huiselijk geweld en te weinig vrouwen

Eerder was er al een juridische soap geweest rond hun inschrijving. Eén persoon op de lijst werd geweigerd door de kiescommissie vanwege huiselijk geweld. Daarmee voldeed de lijst niet meer aan de eisen voor een minimaal aantal vrouwen en de inschrijving werd direct geschrapt(in Moldavië geldt een genderquotum van 40 procent). Er volgden rechtszaken bij steeds hogere rechtbanken omdat de partij geen tijd had gekregen met een nieuwe lijst te komen, waarbij uiteindelijk de partij toch weer ingeschreven moest worden. Tot twee dagen geleden de partij dus alsnog en ditmaal definitief werd verwijderd.

Dit genderprobleem speelt ook bij Heart of Moldova. Doordat deze partij nu uitgesloten is voldoet het blok waar deze in zit ook niet meer aan de gendereisen. De overblijvende partijen kregen 24 uur om dat op te lossen. Van groot belang, want dit blok gaat aan de leiding in de peilingen doordat de regeringspartij PAS van president Sandu de laatste weken steun verliest.

Recente wetgeving beperkt het aantal bedrijven dat peilingen mag doen. Daar kwam gisteren bij dat de enige aanvraag voor een exitpoll zondag is afgewezen. De Moldavische radio liet weten dat de kiescommissie het verzoek heeft geweigerd wegens ‘twijfel aan de financiering van het bedrijf en de manier van dataverzameling’. De wettelijke basis daarvan is mij onduidelijk. Briefstemmen zouden vanzelfsprekend niet worden meegenomen in een dergelijke exitpoll.

Er is tot op heden geen enkele reactie vanuit de EU gekomen op het - last minute! - uitsluiten van politieke partijen en de rol van de veiligheidsdienst SIS hierin. Evenmin is de vraag gesteld hoe het met de reeds uitgebrachte briefpost stemmen moet. Die zijn al ingeleverd. Dat moest uiterlijk vrijdag. De gewone stembiljetten schijnen nu individueel in de stembureaus voorzien te worden van een stempel, om duidelijk te maken waarop niet meer gestemd kan worden.

De officiële uitslag wordt 5 oktober bekendgemaakt.

Dit artikel is een directe follow-up op het Bericht uit Brussel van afgelopen vrijdag, dat u hieronder kunt lezen:

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Subscribe now

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Leave a comment

Min of meer bij toeval ben ik betrokken geraakt bij Moldavië. Delegaties van leden van het Europees Parlement onderhouden contacten met de meeste landen in de wereld. Na de verkiezingen worden die delegaties opnieuw samengesteld. Landen met een bekende naam zoals Canada of met heel veel zon zoals de Cariben zijn direct bezet. Er was nog wel een plek beschikbaar voor Moldavië. Een voor mij onbekend Europees land. Mijn belangstelling was gewekt. Eenmaal lid nam ik contact op met de Nederlandse ambassadeur ter plaatse. Ik was welkom en ondertussen heb ik het land ook bezocht.

De EU-delegatie wordt volledig gedomineerd door Roemenen. Moldavië was ooit deel van Roemenië. De Roemenen delen een taal, een geschiedenis en voor zover ik kan beoordelen ook een cultuur met Moldavië. De grondhouding van de EU is hierdoor zoals u begrijpt positief. Dat is leuk voor dat land want er gebeurt nogal wat.

Moldavië is kandidaat voor het lidmaatschap van de Europese Unie. Zowel Brussel als de huidige president en regering zijn daar enthousiast over. Vriendelijke woorden, prettige overeenkomsten en een flinke stapel subsidie zijn het resultaat. Maar op 28 september zijn er weer parlementsverkiezingen in Moldavië en het is de vraag wie er wint.

Op zich lijken het normale verkiezingen. Er worden 101 afgevaardigden gekozen, landelijk, met drempels van 5% voor partijen en 2% voor onafhankelijke kandidaten. Er zijn 3.298.443 geregistreerde kiezers en voor het eerst kan er uit een tiental landen een poststem uitgebracht worden, waaronder Japan en Nieuw-Zeeland. Ook zijn er in veel landen stembussen want heel veel Moldaviërs zijn vertrokken. Deze stemmen uit het buitenland spelen een cruciale rol: het zijn er een miljoen.

Tweeëndertig partijen en onafhankelijken wilden meedoen, eenentwintig werden toegelaten. Aardigheidje is dat er een genderquotum is van 40%. Een partij met te weinig vrouwen op de lijst werd geweigerd. Dertien partijen worden als belangrijk gezien. Voor de meeste partijen zijn de lage salarissen een aandachtspunt. Niet verrassend want Moldavië is het armste land van Europa.

Brussel, Moskou of toch liever Roemenië?

Ook gezondheidszorg en belastingdruk worden veel genoemd. Iedereen wil meer startups, een enkeling ziet mogelijkheden voor toerisme. De regeringspartij PAS (Partij van Actie en Solidariteit) zet specifiek in op snelle toetreding tot de EU en het verkrijgen van EU-fondsen. Dat is de grote scheiding tussen partijen: een aantal is kritisch op toetreding tot de EU of zet juist in op een douane-unie met Rusland. De Liberale Partij ziet het nog anders: een unie met Roemenië.

President Sandu mocht het Europees Parlement toespreken op 9 september 2025 en koos ervoor een partijpolitiek verhaal te houden. Dat is niet gebruikelijk. De meeste regeringsleiders presenteren hun hele land aan het Europees Parlement en hebben niet de neiging een forse minderheid van hun eigen bevolking de les te lezen vanuit het buitenland. De bevolking kan volgens de president kiezen tussen een stralende toekomst met haar of een treurige toekomst met de oppositie, en zal dan gedomineerd worden door Rusland. Zij beweerde zelfs dat als zij niet wint Moldavië een bedreiging voor de EU zal zijn. Zware woorden. Hoe is het zover gekomen?

De geschiedenis van de Republiek Moldavië wordt gekenmerkt door verschuivende grenzen, buitenlandse overheersing en voortdurende strijd voor zelfbeschikking. Van 1945 tot 1990 was het land onderdeel van de Sovjet-Unie als de Moldavische Socialistische Sovjetrepubliek. Na jaren van strakke controle door Moskou verklaarde Moldavië zich in 1991 onafhankelijk, na de val van de Sovjet-Unie. Maar het opbouwen van democratische instellingen valt niet mee.

Het bewogen verleden heeft het land geografisch en politiek verdeeld in twee invloedssferen: Oost en West, een scheiding die nog steeds doorklinkt in de samenleving van Moldavië. Op het Westen georiënteerde politici kijken met argwaan naar de overtuigingen en intenties van politici die juist nog op het Oosten georiënteerd zijn en andersom wordt met onbegrip op het wantrouwen gereageerd.

Russische invloed en energieafhankelijkheid

De onafhankelijkheid van Moldavië mag dan een wettelijk feit zijn, na meer dan dertig jaar is het allemaal nog niet zo helder. Transnistrië is op papier onderdeel van Moldavië maar heeft zichzelf onafhankelijk verklaard. En de regering in Chișinău, de hoofdstad van Moldavië, oefent er ook maar weinig invloed uit. Dat doet Moskou wel, met naar schatting 1500 Russische soldaten die daar gelegerd zijn als “vredeshandhavings”-troepen. Dit bevroren conflict is een bron van onzekerheid geworden die economische groei belemmert, buitenlands beleid compliceert en Moldavië in een constante staat van waakzaamheid houdt.

Energie is een andere bron van kwetsbaarheid. Decennialang was Moldavië bijna volledig afhankelijk van Russisch gas. Deze structurele afhankelijkheid maakte energie niet alleen een economische kwestie, maar ook een politiek instrument. De crisis van 2021-2022 toonde aan hoe kwetsbaar deze afhankelijkheid het land maakte: verminderde gasleveringen leidden tot torenhoge prijzen, groeiende schulden en angst dat huishoudens midden in de winter zonder verwarming zouden zitten.

Vanuit Brussel wordt het land gezien door de lens van EU-uitbreiding, waarbij vooruitgang wordt gemeten aan de hand van hoe snel wetten worden afgestemd op Brussel. In navolging van de pro-Europese regering reduceert Brussel de bevolking en de politiek tot de binaire labels van “pro-Europees” of “pro-Russisch”. Dat is niet helemaal de schuld van een kortzichtig en uitbreidingsbelust Brussel. De Moldavische politiek kan er ook wat van.

De regeringspartij verspreidde vorige week op grote schaal een folder waarin in donkere kleuren de oppositieleden als criminelen werden afgeschilderd.

De inhoud luidt als volgt:

ATTENTIE!
GEVAAR VOOR ONS LAND EN ONS GEZIN THUIS
WE VERLIEZEN DE EUROPESE KOERS VAN MOLDAVIË

• Onze steden worden verwoest door de chaos en de invloed van Rusland.

• Als we toetreden tot de EU, zullen pro-Russische krachten onze regering infiltreren, en zo een regime opbouwen in onze politiek.

• Criminele groeperingen zullen de Republiek Moldavië leiden

• Als we de vrije circulatie over de staatsgrenzen toestaan, zullen onze kinderen en families niet meer veilig zijn, zelfs niet in Europa.

• De EU zal onze Europese fondsen corrumperen via invloedrijke oligarchen die onze democratische projecten saboteren.

• Ze zullen onze verkiezingen stelen en ons land niet langer vertegenwoordigen.

• Ze zullen een referendum over de grondwet houden dat toelaat dat we partijen kiezen die de Sovjetunie willen herstellen.

• Onze kinderen worden getransformeerd in vlees voor de oorlogsmachine van Rusland, geleid door buitenlandse kandidaten van Poetin, zelfs tot in ons parlement.

  
  STEM NIET OP DE KANDIDATEN VAN POETIN
  De toekomst van onze kinderen hangt af van uw tijd. Kies uw stem. Laat de pro-Russische partijen Moldavië niet controleren.

Het blijft niet bij woorden. De Centrale Kiescommissie CEC heeft al meerdere partijen verboden mee te doen. Op 22 september jongstleden vonden grootschalige invallen plaats vanwege een vermeend door Rusland gesteund complot om desinformatie te verspreiden en onrust te zaaien rond de parlementsverkiezingen. De politie deed 250 invallen op meer dan 100 locaties door het hele land. 74 personen werden gearresteerd. Dit allemaal op basis van recent aangenomen wetgeving rond desinformatie en verstoring van de verkiezingen.

Toch gaf zelfs de EU toe dat als je op het platteland van Moldavië woont, je geen voordelen ziet van de EU op dit moment. En historisch is er ook een sentiment oostwaarts. Is dat zo gevaarlijk, dat het onderdrukt moet worden? De als criminelen neergezette partij reageerde dat de beschuldigingen niet klopten, dat ze juist een onafhankelijk Moldavië willen en vroegen zich af waarom er eigenlijk geen enkel tv-debat is? Zij zouden graag hun standpunten ook eens voor het voetlicht brengen maar de regeringspartij weigert ieder debat.

Ondertussen heeft de kiezer doodgewone wensen: economische zekerheid, corruptiebestrijding, beter bestuur. Ik sprak met de Nationale Ombudsman en hij noemde zo een rijtje verbeterpunten op. Maar de verkiezingscampagnes draaien alleen om welke externe invloed de overhand moet krijgen. Dit is de inzet van angst als politiek instrument. In plaats van concrete strategieën te bespreken om de rechtsstaat te versterken of de levensstandaard te verbeteren, wordt het publiek geconfronteerd met waarschuwingen voor catastrofes als ze het wagen de oppositie te steunen. Bij de laatste verkiezingen was dat 45%.

Dus, waar staan we?

Het is gemakkelijk oordelen op afstand. Ik zie het liefst vrije, onafhankelijke en democratische landen. Je zou vanuit Nederland denken dat het democratische proces in Moldavië functioneert, ongeacht de aanwezigheid van politieke groeperingen met radicaal verschillende principes, of ze nu neigen naar Brussel of niet. Het feit dat Moldaviërs hun eigen keuzes kunnen maken via vrije en eerlijke verkiezingen is belangrijker dan welke partij de meerderheid behaalt.

De mogelijkheid van burgers om deel te nemen en gehoord te worden, is wat democratie definieert, niet de richting van politieke oriëntatie. En er wordt gestemd, ook vanuit het buitenland. Dat lijkt me een belangrijke aanwijzing dat het systeem wordt geaccepteerd.

De toekomst lijkt me minder af te hangen van het kiezen van een kant in externe rivaliteiten: het gaat immers om een klein land zonder directe invloed, maar uit het vermogen van Moldavië om zichzelf te besturen.

Tegelijk is het onduidelijk waarom een land dat niet weet waar het geopolitiek thuishoort een kandidaat-lidstaat van de EU is. Enkel een toevallige meerderheid bij een parlementsverkiezing kan daar toch niet genoeg voor zijn? Ook niet op 28 september.

Subscribe now

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Leave a comment

Update 28 september, een follow-up over Moldavië:

Een fors deel van mijn tijd gaat op aan lezen. Als lid van het Europees Parlement krijg ik geregeld rapporten, studies en adviezen in de mail, van interne en externe partijen en soms ook van individuen. Zo kreeg ik onlangs een studie van de ‘Budgetary Support Unit’ gericht aan de Begrotingscommissie van het EP waarvan ik het enige Nederlandse lid ben. Deze studie, ‘Adapting the EU budget to make it fit for the purpose of future enlargements’ keek naar de vraag hoeveel de mogelijke uitbreiding van de EU met nieuwe lidstaten daadwerkelijk zou gaan kosten. Niet de eerste keer dat die vraag werd bestudeerd maar wel met recente data en een goed onderbouwde doorberekening.

Met ‘enlargement’ wordt bedoeld dat er meer landen lid worden van de EU. Op dit moment staan er negen potentiële nieuwe leden op de rol: Albanië, Bosnië en Herzegovina, Servië, Georgië, Moldavië, Montenegro, Noord-Macedonië, Oekraïne en Kosovo. Deze laatste heeft het probleem dat vijf van de huidige lidstaten de onafhankelijke status van Kosovo niet erkennen. De andere acht zitten serieus in de pijplijn voor toetreding maar kennen wel problemen.

In de meeste van deze kandidaat-lidstaten spelen spanningen inzake de democratische rechtsstaat en mensenrechten. De onderhandelingen met Turkije liggen al geruime tijd stil wegens het opschuiven van de regering aldaar richting een steeds totalitairder regime. In Georgië speelt eigenlijk hetzelfde. In Moldavië zijn de nodige problemen met de mensenrechten, rol van oligarchen en toestand in de gevangenissen. En de Balkan is de Balkan, geschiedkundig een roerig gebied.

Lang niet alle kandidaten zijn dus klaar voor toetreding. Maar dat wil Brussel wel graag. De EU kent daarvoor financiële toetredingssteun om te helpen klaargestoomd te worden voor die gewenste toetreding. Zo ontvingen Oekraïne en Moldavië al miljarden in macro-economische financiële assistentie en ‘technische ondersteuning’ in de vorm van EU-ambtenaren die tijdelijk in de kandidaat-landen worden gestationeerd. Ook stroomt er al geld vanuit onder andere Horizon en Erasmus+ fondsen naar de kandidaat-lidstaten.

Miljoenenleningen, miljardenleningen

Dan hebben we het nog niet over de leningen, ‘reserves’ en garantstellingen die worden verleend aan de kandidaten. Oekraïne ontving alleen al 17 miljard aan ‘reserves’ die tactisch geheel buiten de normale EU-begroting werden gehouden. Daarnaast 33 miljard aan leningen via de Ukraine Facility en ruim 28 miljard via MFA+ leningen. Moldavië kreeg een lening van 295 miljoen. De Westelijke Balkans, Oekraïne en Moldavië krijgen bovendien veel geld in de vorm van ‘Reform and Growth Facilities’, boven op de pre-toetredingssteun die de Balkans al ontvangen. Tweederde van deze ‘facilities’ bestaat uit ‘zachte’ EU-leningen.

Oekraïne, Moldavië en Georgië ontvangen ook nog gelden uit het ‘Neighbourhood, Development and International Cooperation Instrument’ (NDICI): 640 miljoen voor Oekraïne, 340 miljoen voor Georgië en 260 miljoen voor Moldavië. Het vormen risico’s voor de EU-begroting omdat succes niet een gegeven is en terugbetaling van de leningen ook niet.

En zelfs als het allemaal lukt: acht extra lidstaten zullen aanzienlijke gevolgen hebben voor het EU-budget. Ze hebben direct recht op geld voor de landbouw en op cohesiefondsen. We hebben het hier over armere landen die netto-ontvangers van EU-gelden gaan worden. Dat heeft effect op de bestaande lidstaten. Bij gelijk blijven van de totale begroting zal het percentage dat zij ontvangen flink dalen: zo’n 16-21%.

Het rapport schat de kosten van toetreding van de huidige kandidaat-lidstaten (exclusief Turkije) in scenario’s gebaseerd op het aantal landen dat toetreedt en het tijdstip van toetreding. De twee belangrijkste zijn:

In 2030 de Balkan: Montenegro, Albanië, Servië, Noord-Macedonië en Bosnië en Herzegovina. De kosten worden geschat op €10-12 miljard per jaar, afhankelijk van de economische ontwikkeling van deze landen en de mate van toegang tot EU-fondsen. Met name de uitgaven voor de landbouwgelden zouden stijgen met 14% en dat moet betaald worden door de huidige EU-lidstaten. De huidige lidstaten verliezen hier 8,5 miljard aan steun; de begroting groeit met 4 miljard. Met name Frankrijk (- 3,5%) en Spanje (- 3,4%) zouden aanzienlijk minder landbouwgelden ontvangen

Nieuwe lidstaten snoepen budget van oude lidstaten

Of In 2035 alle kandidaat-lidstaten, inclusief Oekraïne, Moldavië en Georgië. Vanwege de grote bevolking van Oekraïne zijn de kosten aanzienlijk hoger, geschat op €20-25 miljard per jaar. In dit geval krijgen de nieuwe lidstaten 68 miljard euro aan landbouwgelden en de huidige lidstaten 46 miljard minder. Frankrijk, Spanje, Italië en Duitsland zouden vooral de rekening krijgen gepresenteerd. Voor de cohesiefondsen geldt grofweg hetzelfde scenario.

De eindconclusie van de studie is dat het budget van de EU bij toetreding van alle kandidaten (exclusief Turkije) met zeker 40 miljard moet stijgen, boven op de huidige inschatting voor 2028-2034. Er zullen sterke negatieve financiële repercussies zijn voor de huidige lidstaten en het landbouwbudget zal met zeker 22 miljard moeten stijgen. Ik laat hierbij nog even de hele vraag buiten beschouwing over de enorme kosten van de wederopbouw van Oekraïne, na mogelijke beëindiging van de oorlog met Rusland. Dat geld zal ook ergens vandaan moeten komen.

Het rapport benadrukt wel dat deze kosten afhankelijk zijn van overgangsregelingen, zoals gefaseerde toegang tot fondsen, die in het verleden effectief zijn geweest om de directe budgettaire impact te beperken. De EU is ook niet verplicht om bij toetreding van nieuwe landen de begroting te verhogen. De koek moet dan simpelweg gezegd opnieuw worden verdeeld. Maar een grotere EU is van zichzelf ook nog duurder. Uitbreiding vereist extra middelen voor EU-instellingen voor meer ambtenaren, wellicht meer zetels in het Europees Parlement. En er zal druk ontstaan om hervormingen in de besluitvorming door te voeren, zoals een herziening van de stemverdeling in de Raad van de EU. Dat gaat ten koste van de politieke macht van de huidige lidstaten.

Oplossingen? Ja, maar geen leuke

Heeft het rapport ook oplossingen? Ja, maar geen leuke. Hogere bijdragen van de lidstaten, of hogere en nieuwe EU-belastingen, zoals een belasting op vervuiling, digitale diensten of koolstofemissies. Allemaal te betalen door dezelfde belastingbetalers. Gefaseerde integratie: net als bij eerdere uitbreidingen moet de toegang tot EU-fondsen voor nieuwe lidstaten gefaseerd worden ingevoerd om de budgettaire schok te verzachten. Maar dat is uitstel, geen afstel. Of alleen nog geld voor de armste regio’s. Dat zal politiek heel lastig liggen.

En daarom komt het rapport met misschien wel de belangrijkste aanbeveling voor degenen die denken dat je van lidstaten nooit genoeg hebt: het vergroten van de publieke steun. Het rapport benadrukt het belang van communicatie met burgers om draagvlak te creëren voor uitbreiding en de bijbehorende kosten.

Is dit dus wat er gaat gebeuren? Nee, dat hoeft niet. Het zijn scenario’s. De Raad met daarin de nationale regeringsleiders kan nog steeds op de rem trappen want alle bestaande lidstaten hebben een veto. Er is weliswaar een enorme druk om op te schieten met de toetreding van Moldavië, misschien al in 2029. Maar dat gaat vooral over de geopolitieke situatie waarin vanuit Brussel gezien Moldavië in de frontlinie ligt.

Voorlopig wordt ingeschat dat geen enkele kandidaat voor 2032 zal kunnen toetreden. En dan loopt de nieuwe meerjarenbegroting, vanaf 2027, ook alweer op zijn einde. Voor die nieuwe meerjarenbegroting vraagt de Europese Commissie trouwens om een verbluffende verdubbeling van het budget. Dat zou betekenen dat de toetreding van de hier genoemde kandidaten nog duurder zou worden. Die hebben immers ook recht op een deel van het dan verder gegroeide budget.

Share

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Subscribe now

Zo langzamerhand ben ik kind aan huis bij de TU Delft. Mijn vierde bezoek in korte tijd bracht me dit keer naar het Reactor Institute met de vanaf de snelweg herkenbare koepel van de onderzoeksreactor. Professor Kloosterman was zo aardig om tijd voor mij uit te trekken om me bij te praten over waar we nu praktisch staan bij de toepassing van kernenergie voor civiel gebruik.

Subscribe now

Jan Leen Kloosterman heeft zich in zijn jarenlange onderzoek gericht op het reduceren van de hoeveelheid en de levensduur van hoogradioactief afval dat ontstaat uit de toepassing van kernenergie. Hij promoot de laatste tien jaar de thorium-gesmoltenzoutreactor als de beste oplossing. We bespraken het gehele veld van onderzoek. Het is geweldig dat deze kennis aanwezig is in Nederland.

Mijn kernvraag (haha) was: als ik nu iets wil implementeren, gewoon morgen de schep in de grond, welke keuzes heb ik dan en hoe verschillen ze van elkaar? Dat leverde een heel interessant gesprek op.

Ik houd van schematische overzichten. Professor Kloosterman verontschuldigde zich dat hij die niet paraat had, maar zo gaat het ook: ik stel me een A3 voor (met plaatjes natuurlijk) met een eerste uitsplitsing in kernfusie versus kernsplitsing, waarbij kernfusie dan weer in koude fusie, Z-machine, hoge temperatuurfusie en hoge dichtheidsfusie uiteenvalt. En ook zoiets voor kernsplitsing. Dan een vinkje achter de leverbare opties.

Dat blijkt vervolgens geen lang lijstje. Bij kernfusie zijn het er zelfs nul maar bij kernsplitsing valt het ook niet mee.

Lang wachten kostte veel kennis

De brandstofkeuzes zijn beperkt. Als ik even over Plutonium-239 en Uranium-233 heenstap, blijven Uranium-235 en Thorium-232 over. Uranium-235 is de standaard brandstof in kerncentrales. Thorium-232 is een alternatief maar op dit moment nog uitsluitend in experimentele opstellingen. Dit is wel de lieveling van iedereen die kernenergie promoot want er is een heleboel van en het levert een kleinere hoeveelheid langlevend afval op. Je kunt ze zelfs zo bouwen dat de reactor naast thorium ook nog loopt op overgebleven hoogradioactief afval. Dan ben je daar ook weer vanaf. Een reactor gebruikt ook koelvloeistoffen. Op papier een uitgebreide keuze (water, zwaar water, verschillende zouten, lood, helium) maar alleen water en zwaar water zijn leverbaar.

Ik denk dat dat te maken heeft met de overgang van de experimenteerfase naar de bouwfase. In de jaren 1960 lagen alle opties nog op tafel en bestond er bijvoorbeeld ook een werkende thoriumreactor. Maar de wereld kiest, en in dit geval voor een standaard aanpak. Zo gaat Frankrijk na de oliecrisis van 1973 aan de slag. Tussen 1976 en 1986 bouwde het land 52 reactoren. Na de ramp in Tsjernobyl gaat in het Westen de boel op een laag pitje. Nieuwe ontwerpen besteden weliswaar nog meer aandacht aan veiligheid maar het wordt relatief stil. Zelfs Frankrijk begint pas in 2007 aan een nieuwe centrale, volgens een nieuw ontwerp maar met klassieke technieken. Die lange tussentijd betekent ook dat veel ervaring met bouw verloren is gegaan. Lange bouwtijden en kostenoverschrijdingen zijn het resultaat.

De laatste vijftien jaar zat er geen schot in. In de VS werd de bouw van acht reactoren nog goedgekeurd maar zijn er slechts twee daadwerkelijk neergezet. In Europa is het nog slechter. Vorig jaar is de bouw van drie reactoren goedgekeurd maar daarvoor moeten we al terug naar 2017 (Hongarije), 2014 (VK) en zelfs 2008 (Slowakije), en dat betreft dan ook nog twee reactoren van Russisch ontwerp waarvan de bouw in de jaren 1980 begon, maar werd stopgezet. Ondertussen is er daarvan één in bedrijf.

Kernenergie is een betrouwbare en efficiënte energiebron. We krijgen een groeiende vraag naar stabiele elektriciteit, mede vanwege de verdere introductie van kunstmatige intelligentie dat zonder verdere optimalisaties stroom blijft vreten. Landen worden weer wakker en oriënteren zich op de markt en hebben ondertussen ook besteld. Dus, wat kun je kopen en bij wie? Laten we eens naar de bestellingen kijken.

Tabel: Kernreactor-bestellingen sinds 2015

Enthousiasme voor kernenergie neemt toe

Er zijn veel meer plannen. Zo willen Polen en Oekraïne er samen zeker twintig van Hitachi maar voor de tabel heb ik het gelimiteerd tot bestellingen met vergunning. Alle centrales gebruiken uranium, geen thorium dus, en worden gekoeld met water. Het enige verschil is dat je kunt kiezen tussen centrales met hoge druk (PWR) en minder hoge druk (BWR). Je kunt wel kiezen uit verschillende vermogens. De grootste is de EPR, een Frans ontwerp, van 1600MW en de kleinste de NuScale van 77MW. Dat is echt wel mini, maar de bedoeling is er meerdere te koppelen. De BWRX-300 en NuScale hebben nog helemaal geen operationele reactoren maar zijn heel populair op de shortlist van geïnteresseerde landen.

De Russische VVER-reactoren domineren op dit lijstje. Landen als Hongarije (Paks II) en Turkije (Akkuyu) bouwen momenteel VVER-reactoren, met een totaal van veertien eenheden operationeel en zes in aanbouw wereldwijd. Maar de afhankelijkheid van Russische technologie roept zorgen op, vooral in de EU. Finland annuleerde nog een project met een dergelijke centrale in 2022. Deze week stond een voorstel op de agenda in het Europees Parlement om, naast gas en olie, ook de import uit Rusland van brandstof voor kerncentrales te stoppen. Lastig, want Rusland verkocht deze centrales ook als turnkey-project, met bouw, financiering, brandstoflevering, onderhoud en exploitatie. Maar als je nu nog moet beginnen, is dit geen handige keuze in de EU.

Ik ben blij te constateren dat de Europese landen plotseling over elkaar heen buitelen met plannen voor investeringen. Ook de Europese Commissie ligt niet meer dwars. Is dat genoeg? Wat staat er eigenlijk op dit moment in de wereld?

Tabel: Operationele Kerncentrales per Type, Aantal en Landen (stand mei 2025)

U ziet dat China er nu 47 heeft. Maar China bouwt op dit moment dertig reactoren van tezamen 28GW, binnen een paar jaar klaar. En er zijn nog zeventig stuks gepland waardoor er in 2035 200GW zal staan. Dat is razendsnel. Dan kijk je plotseling anders naar zo’n tabel. Ook is China veel breder in het aantal ontwikkelingen. Zo staat er een experimentele thorium reactor, maar ook een zogenaamde ‘pebble bed reactor’ is al operationeel. Deze laatste gebruikt balletjes brandstof die zelfs zonder koelvloeistof veilig blijven. Duitsland kreeg dit veertig jaar geleden niet voor elkaar en is ermee gestopt.

Heroriëntatie van EU-budget

De EU investeert miljarden in ITER, een experimenteel kernfusieproject dat pas na 2035 concrete resultaten kan opleveren – als het al slaagt. En dan is er nog decennia niets om daadwerkelijk te worden ingezet. In de VS zijn er meerdere concurrerende onderzoekstrajecten gaande.

De budgetten voor kernfusie en kernsplitsing horen in de EU bij elkaar. Wat naar fusie gaat, gaat dus niet meer naar splitsingsonderzoek. Terwijl kernsplitsing nu al betrouwbare energie levert. Het lijkt me verstandig opnieuw naar de verdeling te kijken met als doel een verschuiving van middelen naar onderzoek en ontwikkeling op het gebied van splitsingsreactoren. En dan met een focus op westerse technologieën om geopolitieke risico’s te minimaliseren. Materiaalonderzoek bijvoorbeeld zou heel nuttig zijn. Zeker als we reactoren op hogere temperaturen willen met sterk corrosieve koelvloeistoffen.

Het enthousiasme is er gelukkig weer. Nu moet het concreet worden. Mijn angst is dat projecten verzanden in ellenlange goedkeuringsprocedures die ook nog eens niet parallel lopen. China en de rest van de wereld wachten niet op ons.

— Auke Zijlstra is Europarlementariër namens de PVV. Voor NN schrijft hij over het wel en vooral wee in Brussel. Op X is hij te vinden als @EconoomZijlstra. Zijn eerdere Berichten uit Brussel zijn te vinden op deze pagina.

Aan- of aanmelden voor notificaties van separate onderdelen van Nijmans Nieuwsbriefje doet u via uw accountpagina. Normaliter is de commentfunctie alleen open voor paid subscribers. Omdat Auke een volksvertegenwoordiger is, zijn ze onder zijn bijdragen voor allen geopend.

Share

Op 1 januari 2026 is het zo ver. Dan wordt Bulgarije officieel de eenentwintigste lidstaat van de eurozone. Dan gaan nog slechts zes lidstaten van de Europese Unie over hun eigen monetaire beleid: Zweden, Polen, Hongarije en Tsjechië omdat ze niet willen, Roemenië omdat het land nog niet mag, en Denemarken omdat ze een opt-out op de monetaire unie vroeg…

Read more

Grok en ChatGPT zijn nog verre van foutloos. AI’s hallucineren met grote regelmaat, over allerlei onderwerpen. Toch moeten we nadenken over de implementatie van kunstmatige intelligentie in overheid en dienstbaarheid. Hoe lang zal het duren voordat AI een hypotheekaanvraag kan beoordelen?

Subscribe now

Het Europees Parlement hangt van procedures aan elkaar. Zo is er e…

Read more

Europarlementariërs met een brede blik hebben een geweldige baan. Kies gewoon een spannend onderwerp. Dat heb ik altijd gedaan, een beetje naast wat ik geacht werd te doen. Maar met enige regelmaat komen ook de geijkte onderwerpen weer voorbij. Voor mij zijn dat financiële zaken.

Subscribe now

Deze week lagen er twee uiterst technische voorstellen op tafel. Ten eerste…

Read more

Als het niet over oorlog gaat, gaat het tegenwoordig meestal over geld. Deze week publiceerde de Europese Rekenkamer een verpletterende publicatie, getiteld “The Recovery and Resilience Facility: Performance, Accountability, and Transparency Issues”, over de besteding van de coronagelden. Het fonds van 672,5 miljard euro was bedoeld om de economie aan t…

Read more

Ooit werd het omarmd als het voorbeeld van technologische vooruitgang. Nooit meer primitief dingen aansteken om het warm te krijgen of te kunnen koken, maar gebruik maken van de fundamentele krachten van de wereld van het allerkleinste: kernenergie. Maar onzichtbare krachten brengen ook publieke angst met zich mee, zo bleek.

Subscribe now

Twee ongelukken leidden tot …

Read more

Deze week was er een presentatie van een analyse van de ECB in hun eigen Huis van de Euro. Een kantoor en presentatieruimte in de buurt van het parlement met uitzicht op een bescheiden park. Het ging over de kapitaalmarktunie. Een actueel onderwerp want het is een van de zaken die door de Europese Commissie zijn gepresenteerd als oplossing voor de wegza…

Read more